पान ९ - २४ साठी
०००००००००००००
शेती देशोदेशीची
--------
स्लग ः नेदरलँड्समधील शेती
-------------
नेदरलँड्समधील मायक्रोग्रीन शेती
----------------
एकेकाळी शेतीचे गणित एकरात मोजले जात होते. आता काही पिकांमध्ये ते चौरस फुटात, एका रॅकमध्ये आणि एका उत्पादनचक्रात मोजले जाऊ लागले आहे. मायक्रोग्रीनची छोटीशी पाने ही मोठ्या बदलाचे प्रतीक आहेत. नेदरलँड्समध्ये नियंत्रित वातावरणातील शेती, हरितगृह तंत्रज्ञान आणि व्हर्टिकल फार्मिंग यांचा झालेला संगम व्यवसायाची नवी दिशा दाखवत आहे.
------------------
अमृता शेलार
-------------------
नुकत्याच झालेल्या नेदरलँड्समधील अभ्यासदौऱ्यामध्ये एका आधुनिक शेतीपद्धतीने माझे विशेष लक्ष वेधून घेतले, ती म्हणजे मायक्रोग्रीन शेती. शेती म्हटली, की डोळ्यासमोर अनेक एकर जमीन, ट्रॅक्टर, पेरणी, पाऊस आणि काही महिन्यानंतर हाती येणारे पीक असे पारंपरिक चित्र उभे राहते. मात्र नेदरलँड्ससारख्या देशांनी शेतीला या पारंपरिक चौकटीच्या खूप पुढे नेले आहे. एका बंदिस्त जागेत, अनेक स्तरांच्या रॅकवर, मातीचा अत्यल्प किंवा अजिबात वापर न करता, नियंत्रित कृत्रिम प्रकाश आणि अचूक पाणी व्यवस्थापनाच्या मदतीने उच्च मूल्याचे मायक्रोग्रीन उत्पादन घेतले जात आहे. अनेक प्रकारची मायक्रोग्रीन अवघ्या काही दिवसांत काढणीस तयार होतात. त्यामुळे मोठ्या शेताऐवजी काहीशे चौरस फुटांची जागा, मर्यादित पाणी, योग्य तंत्रज्ञान आणि खात्रीची बाजारपेठ यांच्या मदतीने उत्पन्नाचा नवा पर्याय उभा राहू शकतो. नेदरलँड्समध्ये नियंत्रित वातावरणातील शेती, हरितगृह तंत्रज्ञान आणि व्हर्टिकल फार्मिंग यांचा झालेला संगम पाहता, तरुण शेतकरी आणि कृषी उद्योजकांसाठी व्यवसायाची नवी दिशा ठरू शकते.

मायक्रोग्रीन म्हणजे नेमके काय?
मायक्रोग्रीन म्हणजे एखादी वेगळी वनस्पती नसून भाजीपाला, औषधी वनस्पती किंवा काही धान्यवर्गीय पिकांची अतिशय कोवळी अवस्था. बियाणे उगवल्यानंतर बीजपत्रे पूर्ण विकसित होतात आणि पहिली खरी पाने दिसू लागतात, त्या अवस्थेत या रोपांची कापणी केली जाते. पिकानुसार साधारण ७ ते २१ दिवसांत मायक्रोग्रीन काढणीस तयार होतात. मुळा, मोहरी, ब्रोकोली, लाल कोबी, वाटाणा, सूर्यफूल, बीट, मेथी, तुळस, कोथिंबीर आणि राजगिरा अशा अनेक पिकांपासून मायक्रोग्रीन तयार करता येतात, पण मायक्रोग्रीन आणि मोड आलेली कडधान्ये म्हणजेच ‘स्प्राऊट्स’ हे एकच नाहीत. स्प्राऊट्समध्ये बी, अंकुर आणि मुळासह संपूर्ण भाग खाल्ला जातो आणि ते साधारण काही दिवसांत तयार होतात. मायक्रोग्रीन थोडे अधिक वाढू दिले जातात आणि सामान्यतः वाढीच्या माध्यमाच्या वरून कापून त्यांचा कोवळा खोड-पानांचा भाग खाल्ला जातो.

छोट्या पानांमध्ये पोषणाचा मोठा खजिना ः
मायक्रोग्रीन लोकप्रिय होण्यामागे त्यांचे आकर्षक रंग आणि चव एवढेच कारण नाही, तर त्यांचे पोषणमूल्य हे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. विविध मायक्रोग्रीनमध्ये जीवनसत्त्वे, खनिजे, कॅरोटिनॉइड्स, फिनॉलिक संयुगे आणि इतर जैवसक्रिय घटक आढळतात. लाल कोबी, मुळा, ब्रोकोली, राजगिरा यांसारख्या विविध मायक्रोग्रीनच्या पोषणमूल्यात अर्थातच मोठी तफावत असते; म्हणून सर्व मायक्रोग्रीनबद्दल एकच पोषणाचा दावा करणे योग्य नाही.
संशोधनात विविध मायक्रोग्रीनमध्ये क जीवनसत्त्व, ई जीवनसत्त्व, क जीवनसत्त्व, बीटा-कॅरोटीन, कॅरोटिनॉइड्स, फिनॉलिक संयुगे आणि अँटिऑक्सिडंट घटक आढळले आहेत. काही प्रजातींमध्ये त्यांच्या पूर्ण वाढ झालेल्या अवस्थेपेक्षा विशिष्ट जीवनसत्त्वे किंवा जैवसक्रिय घटकांची घनता अधिक असू शकते. अलीकडील अभ्यासात ब्रोकोली, काळा मुळा, लाल बीट, वाटाणा, सूर्यफूल आणि बीन मायक्रोग्रीनमध्ये पोटॅशिअम, कॅल्शिअम, मॅग्नेशिअम, लोह, जस्त आणि इतर खनिजांबरोबरच फिनॉलिक व फ्लॅव्होनॉइड संयुगे नोंदविण्यात आली आहेत. मायक्रोग्रीनकडे एखाद्या रोगावर औषध म्हणून न पाहता पोषक आणि जैवसक्रिय घटकांनी समृद्ध ताजे अन्न म्हणून पाहणे अधिक वैज्ञानिक ठरेल. सॅलड, सँडविच, सूप, पास्ता, स्मूदी आणि विविध पदार्थांच्या सजावटीमध्ये त्यांचा वापर करता येतो. वेगवेगळ्या मायक्रोग्रीनची चवही वेगळी असते. काही तिखट, काही किंचित गोड तर काही सुगंधी असतात. त्यामुळे पोषणाबरोबरच चव, रंग आणि पदार्थाचे सादरीकरण यासाठीही त्यांना महत्त्व आहे.

अनेक मजल्यांची शेती ः
१) आधुनिक बंदिस्त मायक्रोग्रीन शेतीमध्ये जमिनीवर एकच पीक घेण्याऐवजी लोखंडी रॅकचे अनेक स्तर तयार केले जातात. प्रत्येक स्तरावर मायक्रोग्रीनचे ट्रे ठेवले जातात. याला व्हर्टिकल फार्मिंग अर्थात उभी शेती म्हणतात. उदाहरणार्थ, एका खोलीत जमिनीवर फक्त शंभर ट्रे बसत असतील, तर अनेक स्तरांच्या रॅकच्या वापरामुळे त्याच जागेचा उभ्या दिशेने अधिक कार्यक्षम उपयोग करता येतो. प्रत्यक्ष क्षमता मात्र रॅकची उंची, दोन स्तरांतील अंतर, प्रकाशयोजना, हवेचे वहन आणि कामगारांना लागणारी जागा यावर अवलंबून असते.
२) मायक्रोग्रीन मातीमध्येच उत्पादित होतात, असेही नाही. कोकोपीट, इतर तंतुमय चटया तसेच विविध मातीविरहित वाढीची माध्यमे वापरता येतात. काही प्रणालींमध्ये जलाधारित पद्धतीचा वापर केला जातो. नियंत्रित वातावरणातील शेतीसाठी मायक्रोग्रीनची माती आणि मातीविरहित अशा दोन्ही प्रणालींशी सुसंगतता हा महत्त्वाचा फायदा आहे.

प्रकाश उत्सर्जक दिव्यांचा वापर ः
१) बंदिस्त उभ्या शेतीत नैसर्गिक सूर्यप्रकाश पुरेसा मिळत नाही. त्यामुळे एलईडी अर्थात प्रकाश उत्सर्जक दिवे वापरले जातात. पारंपरिक बल्बप्रमाणे केवळ उजेड देणे हा त्यांचा उद्देश नसतो. वनस्पतींच्या प्रकाशसंश्लेषणासाठी उपयुक्त प्रकाशाची तीव्रता आणि वर्णपट नियंत्रित करता येतो. लाल आणि निळ्या प्रकाशाचे प्रमाण, प्रकाशाची तीव्रता आणि दिवसात किती तास प्रकाश द्यायचा यामध्ये बदल करून वनस्पतीची वाढ, रंग, उत्पादन आणि काही जैवसक्रिय घटकांवर परिणाम करता येतो.
२) नियंत्रित वातावरणातील मायक्रोग्रीन संशोधनात प्रकाशाच्या वर्णपटाचे व्यवस्थापन, पोषक द्रावण आणि वाढीचे माध्यम यांचा उपयोग उत्पादन व वनस्पतीतील काही जैवरासायनिक घटक नियंत्रित करण्यासाठी केला जात आहे. म्हणजे भविष्यात शेतकरी फक्त पाणी आणि खत नियंत्रित करणार नाही; प्रकाशाचेही व्यवस्थापन करेल.

संवेदकांचा वापर ः
आधुनिक नियंत्रित शेतीचे खरे सामर्थ्य माहितीमध्ये आहे. तापमान, हवेतील आर्द्रता, प्रकाशाची तीव्रता, पाण्याची आम्लता-क्षारता, पोषक द्रावणाची विद्युतवाहकता आणि वाढीच्या माध्यमातील ओलावा यासारख्या घटकांवर संवेदकांच्या मदतीने लक्ष ठेवता येते. यामध्ये इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, म्हणजे परस्पर जोडलेली संवेदक आणि उपकरणे, वापरल्यास माहिती मोबाइल किंवा संगणकावर पाहता येते. ठरावीक मर्यादेपेक्षा तापमान किंवा आर्द्रता वाढल्यास पंखे, वातानुकूलन किंवा इतर नियंत्रण प्रणाली कार्यान्वित करता येतात.
पुढची पायरी म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता. वनस्पतींच्या वाढीची माहिती, वातावरणातील बदल आणि पूर्वीच्या उत्पादनाची माहिती एकत्र करून पाणी, प्रकाश किंवा वातावरणामध्ये कधी बदल करावा याबाबत स्वयंचलित निर्णय घेण्याच्या प्रणाली विकसित होत आहेत. नेदरलँड्समध्ये स्वयंचलित हरितगृह संशोधन याच दिशेने पुढे जात आहे.

वर्षभर उत्पादनाची शक्यता ः
खुल्या शेतात पाऊस, उन्हाळा, थंडी आणि रोगांचा मोठा प्रभाव असतो. नियंत्रित वातावरणातील मायक्रोग्रीन उत्पादनात बाहेरील हवामानावरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी करता येते. त्यामुळे योग्य वातावरण नियंत्रण असल्यास वर्षभर नियोजित उत्पादन घेण्याची शक्यता निर्माण होते. मायक्रोग्रीनचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे छोटे उत्पादनचक्र. अनेक प्रजाती साधारण ७ ते २१ दिवसांत काढणीयोग्य होत असल्यामुळे वर्षभरात अनेक उत्पादनचक्र घेता येऊ शकतात. मात्र ‘कमी दिवस म्हणजे हमखास मोठा नफा’ असे समीकरण नाही. वीज, बियाणे, वाढीचे माध्यम, स्वच्छता, मजुरी, पॅकेजिंग आणि वाहतूक यांचा खर्च विचारात घ्यावा लागतो. मायक्रोग्रीन बहुतेक वेळा कच्च्या स्वरूपात खाल्ले जात असल्यामुळे बियाणे, पाणी, ट्रे, वाढीचे माध्यम, कामगारांची स्वच्छता, कापणी आणि पॅकेजिंग या प्रत्येक टप्प्यावर स्वच्छता आवश्यक आहे. मायक्रोग्रीनच्या उत्पादनामध्ये सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे दूषितीकरण ही संशोधनात ओळखली गेलेली जोखीम आहे.

व्यावसायिक महत्त्व ः
मायक्रोग्रीनचा व्यवसाय किलोच्या भावावर चालणाऱ्या पारंपरिक भाजीबाजारापेक्षा वेगळा आहे. या उत्पादनाचे संभाव्य ग्राहक उच्च दर्जाची हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स, कॅफे, आरोग्यविषयक खाद्यपदार्थांची दुकाने, आधुनिक किराणा साखळ्या, आहारतज्ज्ञांशी जोडलेले ग्राहक आणि थेट घरपोच सेवा घेणारे शहरी ग्राहक असू शकतात. यामध्ये शेतातून थेट ग्राहकापर्यंत, साप्ताहिक सदस्यता, रेस्टॉरंटशी करार किंवा मागणीनुसार उत्पादन अशा विक्री पद्धती वापरता येऊ शकतात. मायक्रोग्रीन नाजूक असल्यामुळे काढणीनंतर त्यांची गुणवत्ता वेगाने कमी होऊ शकते. त्यामुळे उत्पादन शहरापासून शेकडो किलोमीटर दूर करण्याऐवजी ग्राहकाच्या जवळ उत्पादन करणे ही या व्यवसायाची ताकद ठरू शकते.
-----------------
इन्फो ः
नेदरलँड्सची संशोधनात आघाडी ः
युरोपमध्ये अनेक देश आधुनिक शेती करत असले तरी नेदरलँड्सचे वैशिष्ट्य म्हणजे मर्यादित जागेत अधिक मूल्य निर्माण करण्याची शेती संस्कृती. जमीन मर्यादित आणि मजुरी महाग असल्यामुळे डच शेतीने उत्पादन वाढवण्यासाठी केवळ क्षेत्र वाढवण्यावर भर दिला नाही. त्याऐवजी हरितगृह, अचूक सिंचन, नियंत्रित पोषण, स्वयंचलित यंत्रणा, संवेदक आणि माहितीवर आधारित पीक व्यवस्थापन यांचा मोठ्या प्रमाणावर विकास केला. वाखेनिंगेन विद्यापीठ आणि संशोधन केंद्रासारख्या संस्थांमध्ये आता संवेदक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने स्वयंचलित हरितगृह विकसित करण्यावर काम सुरू आहे. उद्देश केवळ अधिक उत्पादन नसून पाणी, ऊर्जा आणि इतर संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम वापर करणे हा आहे. याच तंत्रज्ञानाच्या वातावरणामुळे मायक्रोग्रीन, औषधी वनस्पती आणि पालेभाज्यांसारख्या पिकांच्या नियंत्रित शेतीला नेदरलँड्समध्ये पोषक वातावरण मिळते. ॲमस्टरडॅममध्ये तर औद्योगिक भागातील आधुनिक उभ्या शेतीमध्ये मायक्रोग्रीन, औषधी वनस्पती आणि खाद्य फुले नियंत्रित परिस्थितीत उत्पादित केली जात असल्याचे उदाहरण आहे. महाराष्ट्राने नेदरलँड्सकडून शिकण्यासारखे हेच आहे, शेतीची ताकद केवळ किती जमीन आहे यावर ठरत नाही; एका चौरस मीटरमधून किती दर्जेदार आणि बाजाराभिमुख उत्पादन निर्माण करता येते, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
--------------------------
ई-मेल ः amrutavijaykumarshelar@gmail.com
(पीएच.डी. स्कॉलर, केमिकल इंजिनिअरिंग अँड बायोटेक्नॉलॉजी, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, पुणे)