मधुमेहींसाठी बार्लीचा उत्तम पर्याय

- डॉ. कोमल बोरसे

मधुमेह असलेल्या पेशंटला आता ज्वारी, बाजरी आणि गहू हे तीन धान्य खाऊन कंटाळा आलेला असेल, तर आपण बार्ली म्हणजे यव याचा वापर करायला हवा कारण याचा एक ग्लायसेमिक इंडेक्स कमी आहे.

ग्लायसेमिक इंडेक्स म्हणजे काय?

खाल्लेल्या अन्नातून साखरेतून सुटी होऊन रक्तप्रवाहात किती वेगाने येते (हळूहळू येते, की पटकन येते) यावर त्या अन्नपदार्थाचा ग्लायसेमिक इंडेक्स ठरवला जातो. ग्लायसेमिक इंडेक्स ५५ पेक्षा कमी असल्यास मधुमेही व्यक्तींसाठी तो योग्य समजला जातो.

ग्लायसेमिक इंडेक्स जास्त असलेले पदार्थ म्हणजे, साखर, गूळ, मध, पांढरा ब्रेड, बिस्किटे, उसाचा रस, पांढरा भात, उकडलेले बटाटे, रताळे, पिकलेले आंबे, केळी यांसारखी फळे, मैद्यापासून बनवलेले पदार्थ, साबुदाणा, रवा वगैरे.

ग्लायसेमिक इंडेक्स कमी असलेले पदार्थ म्हणजे सर्व धान्ये, कडधान्ये, मोड आलेली कडधान्ये, गव्हाच्या चपात्या, ज्वारी, बाजरी व मक्याच्या भाकऱ्या, हिरवे वाटाणे (मटार), इडली, डोसा वगैरे.

बार्ली हे गवत कुटुंबातील सदस्य आहे. आयुर्वेदात बार्लीला यव असेही म्हटले जाते. ते एक प्राचीन अन्नधान्य आहे. मधुमेहासाठी आदर्श यवामध्ये कश्य, मधुरा रस, रुक्षा, शिता वीर्यासह लघू गुण आणि आयुर्वेदिक फार्माकोडायनामिक्सनुसार कटू विपाक आहे.

बार्ली विरघळणारे आणि न विरघळणारे फायबर, प्रथिने, व्हिटॅमिन बी आणि व्हिटॅमिन ई, लोह, तांबे फ्लेव्होनॉइड, अँथोसायनिन यांचा चांगला स्रोत आहे. हा नियासिनहेन्सचा चांगला स्रोत असल्यामुळे हृदयविकाराचा धोका कमी होण्यास मदत होते.

बार्ली हा धान्याचा उत्कृष्ट पर्याय आहे. तो बहुमुखी असून कोलेस्ट्रॉल कमी करण्यास मदत करतो. रक्तातील साखरेची पातळी कमी करतो, तसेच वजन कमी करण्यासही मदत करतो.

बार्लीचे सेवन वाढवण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे, त्यातील फायबर व्यतिरिक्त, बार्ली नियासिन, बी व्हिटॅमिनचा चांगला स्रोत आहे. तो हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आजारांवर मात करण्यासाठी मदत करतो.

नियासिन एकूण कोलेस्ट्रॉल आणि लिपोप्रोटीन (ए) पातळी कमी करण्यास मदत करू शकते. लिपोप्रोटीन (a) किंवा Lp(a) हा नियासिन हा रेणू आहे जो LDL चे ऑक्सिडायझेशन करण्यापासून मुक्त रॅडिकल्सला प्रतिबंध करण्यासदेखील मदत करू शकतो. नियासिन प्लेटलेट एकत्रीकरण कमी करण्यास मदत करते.

बार्लीच्या जीवनसत्त्वे आणि खनिजांच्या सामग्रीमुळे, ते पाचक आरोग्य सुधारण्यास मदत करते. ऑस्टियोपोरोसिसचा धोका टाळते. तसेच, पोटॅशिअम, कॅल्शिअम आणि मॅग्नेशिअम बार्लीमध्ये विपुल असतात. ते नैसर्गिकरीत्या रक्तदाब कमी करतात. हा गव्हाच्या पोळीला चांगला पर्याय आहे. बार्ली साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवून भोजनाची तृप्ती करण्यास मदत करते.

मधुमेह, हृदयविकार असलेल्या रुग्णांसाठी तसेच ज्यांचे लिपिड प्रोफाइल वाढलेले आहे, त्यांच्यासाठी हे फायदेशीर आहे.

मधुमेही रुग्णांसाठी बार्लीचे पीठ तयार करताना त्यामध्ये मेथी आणि दालचिनीची पावडर, गव्हातील कोंडा वापरल्यास साखर नियंत्रणात राहण्यास अधिक मदत होते.