चक्कर

डॉ. मालविका तांबे डोकं गरगरणे, तोल जाणे, डोकं हलकं झालं आहे असे वाटणे, डोळ्यांसमोर अंधारी येणे अशा वेगवेगळ्या प्रकारे आपल्या समृद्ध मराठी भाषेत चक्कर येण्याचं वर्णन केलं जातं. आधुनिक भाषेत याला ''वर्टिगो'' व आयुर्वेदिक भाषेत याला ''शिरोभ्रम'' असं म्हटलं आहे. .चक्रावरती बसून फिरल्याचा भास ज्या विकारात होतो त्याला शिरोभ्रम असं म्हटलं जातं, अशी आयुर्वेदात व्याख्या आपल्याला सापडते. या ''चक्कर''च्या चक्रात आपण कसे अडकतो व यामधून बाहेर कसे यायचं याबद्दल आपण आज माहिती घेऊया. चक्कर येण्याचा त्रास खरं तर कुठल्याही वयात होऊ शकतो, पण साधारण साठीच्या पुढच्या लोकांमध्ये चक्कर येण्याचं प्रमाण आपल्याला जास्त दिसतं व सध्या प्रसूतीनंतर स्त्रियांमध्येसुद्धा हा त्रास जास्त प्रमाणात आढळायला लागलेला आहे. बऱ्याचशा लोकांना याच्याच बरोबर मळमळणे, उलट्या तसेच फार जास्त प्रमाणात घाम येणे हेसुद्धा त्रास होताना दिसतात..आयुर्वेदाप्रमाणे जेव्हा वात, पित्त आणि रजोगुण यांच्यामध्ये असंतुलन तयार होतं, तेव्हा तर्पक कफाचं कार्य व्यवस्थित न झाल्यामुळे शरीरातली स्थिरता कमी होते. आयुर्वेदामध्ये वात शिरोरोगाची काही कारणं सांगितलेली आहेत, जी भ्रमाच्या त्रासात आपल्याला आवर्जून दिसतात.अतिशय उंच स्वरात किंवा मोठ्याने बोलणे किंवा फार काळ बोलत राहणे.डोक्याला किंवा कानाला गार वारं लागणे.रात्रीचे फार जास्त प्रमाणात जागरण करणे.नैसर्गिक वेग उदाहरणार्थ, लघवी, जांभई, शिंक इत्यादी अडवून ठेवणे.खूप जास्त प्रमाणात रडणे.मानेवरती अवाजवी जोर पडणे.डोक्याला कुठल्याही प्रकारची इजा होणे.ताण, तणाव, दुःख किंवा भीती वाटणे.आहाराचे नियम न पाळल्यामुळे अपचन होणे किंवामधुमेह इत्यादी सारख्या दीर्घ आजारांमुळे चेता संस्थेची कार्यक्षमता कमी होणे..भ्रमाचे निदान करत असताना बऱ्याचदा उपरोक्त कारणे आपल्याला अगदी सहज आढळतात. संतुलन मध्ये आलेल्या एक भ्रमाच्या स्त्री रुग्णाशी व्यवस्थितपणे विचारपूस केल्यानंतर कारणात कळले की मुलाने अभ्यास केला नाही आणि त्याच्यामुळे ओरडाआडी केल्यानंतर असे चक्कर येण्याचा त्रास त्या आईला होतो. नस्य, शिरोधारा, ब्रह्मलिन घृत, कुंडलिनी तेल, श्रुती तेल इत्यादी सारख्या उपचारां बरोबर त्यांना सगळ्यात महत्त्वाचा उपाय सांगितला, तो म्हणजे कुठल्याही परिस्थितीत मुलांवरती ओरडायचं नाही, रागावायचं नाही. हे सगळ्यांचं पालन केल्या केल्या त्यांचा चक्कर येण्याचा त्रास कमी झाला. एक नवप्रसूता स्त्री असा चक्करचा त्रास घेऊन दवाखान्यात आलेली असताना तिला सर्वप्रथम कानांमध्ये बोळे घालणं, एसी मध्ये न झोपणं आणि शक्यतो डोक्याला स्कार्फ लावून ठेवणं हे आयुर्वेदिक औषधांबरोबर पालन केल्याने चक्कर येण्याचा त्रास लगेचच थांबला..एक गृहस्थ रोज सकाळी उठल्यापासून हातात मोबाईल घेऊन मान वाकवून सतत व्हिडिओज बघत होते. त्यांनाही चक्कर येण्याचा त्रास बरेच दिवस होत होता. औषधांबरोबरच मोबाईलचा वापर कमी केल्याने त्यांचाही चक्करचा त्रास लगेचच कमी करण्यामध्ये यश मिळालं. अपचनामुळे पित्त वाढून जेव्हा चक्कर येण्याचा त्रास होतो तेव्हा बरोबरीने उलट्या झाल्यावरती बरं वाटतं, असं हमखास लोक सांगतात. तेव्हा संतुलनचं गुलकंद स्पेशल, अविपत्तीकर, पित्तशांती, प्रवाळ पंचामृत मोती युक्त अशी सोपी सोपी औषधं करून सुद्धा आपल्याला भ्रमाचा त्रास कमी करता येऊ शकतो. .स्त्रियांमध्ये हार्मोन्सच्या असंतुलनामुळे सुद्धा भ्रमाचा त्रास होताना दिसतो. अशा वेळेला ब्रम्हलीन तेल लावणे, फेमिसॅन तेलासारखा पिचू योनिभागी ठेवणे याचाही इतर आयुर्वेदिक उपचारांबरोबर फायदा होताना दिसतो. काही विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यास फार वेळ करताना वेळेवर पाणी न पिणे, झोप कमी होणे तसेच मानसिक ताण व नैराश्यामुळे सुद्धा चक्कर येताना दिसतात. त्याच्याही करता मुलांना समुपदेशन करणे, ब्रम्हलीन सिरप किंवा रिलॅक्स सिरप ताणतणाव कमी करण्याकरिता देणे, चांगलं स्वास्थ संगीत ऐकवणे हे गरजेचे असते..फार जास्त प्रवास करणाऱ्या लोकांमध्ये वात तर वाढतोच, पण त्याच्यामुळे बऱ्याचदा मणक्यांचा त्रास होऊन तिथे नस दाबली जाऊन सुद्धा चक्कर येण्याचा त्रास होऊ शकतो. अशा लोकांमध्ये मणक्यांची ताकद वाढण्याकरता नियमाने संतुलनचं कुंडलिनी तेल लावणं, प्रशांत सारखं चूर्ण तूप साखरेसह नियमित घेणं, मॅरोसॅन रसायन घेणं, कॅल्सीसॅन, वातबल सारख्या वाताला कमी करणाऱ्या गोळ्यांची मदत घेणं आवश्यक असतं..याच्याशिवाय सुद्धा डोक्याला किंवा मानेला इजा होणे, कानाला इजा होणे, एखादं चुकीचं औषध घेणे, डोक्यामध्ये गाठ होणे किंवा रक्तस्राव होणे अशाही कारणांमुळे चक्कर येऊ शकते. आयुर्वेदाप्रमाणे स्नेहन करणे हे दीर्घकाळ येत असलेला चक्करेकरिता अत्यंत उपयोगी ठरतं. उदाहरणार्थ, अभ्यंग, शिरोअभ्यंग, शिरोधारा, शिरोबस्ती, शिरो पिचू सारख्या थेरपीज नियमित घेतल्याचा फायदा होऊ शकतो. कारणा प्रमाणे सुतशेखर रस, पुनर्नवा मंडूर, अश्वगंधा रसायन, च्यवनप्राश, ब्रह्मलीन घृत, सारस्वतारिष्ट इत्यादींची योजना वैद्याच्या सल्ल्याने नक्की करून घ्यायला पाहिजे. एकूणच चक्करच्या चक्कर मध्ये जर का व्यक्ती फसला असेल तर त्याचे व्यवस्थित निदान करून त्याच्यावरती उपचार घेणे अत्यंत आवश्यक असतं..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

चक्कर

Related Stories