संक्रामक रोग आणि पावसाळा

- डॉ. मालविका तांबेपावसाळा आला की सर्वत्र निरनिराळ्या प्रकारचे रोग डोकं उचलू लागतात. सर्वत्र पाऊस पडत असल्यामुळे वातावरणामध्ये आर्द्रता असते, ऊब असते आणि त्यामुळे सगळ्याच प्रकारचे जीवजंतू या काळामध्ये उत्पन्न होत असतात. त्याचमुळे वेगवेगळ्या प्रकारचे संक्रामक रोग या काळात बळावत असतात आणि त्यात कृमी विकार हे सगळ्यांमध्ये आपल्याला प्रकर्षाने जाणवतात..आयुर्वेदामध्ये सगळे संक्रामक रोग हे कृमींमुळे होतात. हे कृमी. शरीराच्या आतले किंवा बाहेरचे असू शकतात. म्हणून त्यांना बाह्य आणि अभ्यंतर अशा दोन प्रकारांमध्ये विभाजित केलेला आहे. चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि काश्यप संहिता या आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये कृमींचे वर्णन पाहिल्यावर असं लक्षात येतं की अगदी. वायरस, बॅक्टीरिया पासून. पोटामध्ये असणारे मोठे कृमी हे सगळे आयुर्वेदाच्या कृमींच्या वर्णनात आपल्याला आढळतात. आयुर्वेदा मध्ये कृमीचे स्वरूप, त्यांचं सापडण्याचं स्थान, त्यांची होणारी कारणे या सगळ्या हिशोबाने त्यांच्या उपचारांचा विचार केला जातो..उदाहरणार्थ, आतड्यांमध्ये सापडणारे मोठे कृमी अर्थात टेप वोर्म इत्यादी आणि तसेच मल, कफ, स्वेद इत्यादी मध्ये सापडणारे कृमी अर्थातच वेगवेगळ्या प्रकारचे बॅक्टीरिया, वायरस, फंगस. यांच्यातून होणारे विकार या सगळ्यांकरता उपचाराचा विचार केला जातो. पावसाळ्यामध्ये आपण पाहिलं तर अगदी सर्दी, खोकला, जुलाब होणे, उलट्या होणे, पोटामध्ये कृमी होणे या सगळ्यांचाच प्रादुर्भाव फार जास्त प्रमाणात वाढलेला दिसतो. त्यामुळे आयुर्वेदिक दृष्ट्या, या कृमींद्वारे होणारे संक्रामक रोगांचा विचार करणं पावसाळ्यामध्ये अत्यंत गरजेचे ठरते..संक्रामक रोग होण्याची कारणेआयुर्वेदानुसार अग्नीमांद्य हे कृमी रोगाचं सगळ्यात महत्त्वाचं कारण आहे. भूक लागलेली नसताना जेवणे, दोन जेवणाच्या मध्ये काहीतरी खाणे, विरुद्ध अन्न घेणे, स्वतःच्या अग्नीचा न विचार करता जास्त प्रमाणात आहार घेणे या सगळ्याने शरीरामध्ये अग्नीमांद्य होतो. पावसाळ्यामध्ये अग्नी कमी असल्यामुळे या काळात अग्नीमांद्य होण्याची शक्यता सुद्धा सगळ्यात जास्त असते. अयोग्य आहार हा कृमी होण्याकरता सगळ्यात मोठं कारण असतं. दूषित असलेलं अन्न सेवन करणे किंवा पाण्याचा सेवन करणे हे कृमी होण्याकरता कारणीभूत ठरू शकतं.तसेही आपण बघतो की बाहेरचं अस्वच्छ अन्न खाल्ल्यामुळे बऱ्याचशा लोकांना जुलाब उलट्या होताना दिसतात. एवढंच नव्हे तर याच्याच मुळे पोटातले सुद्धा कृमी होऊ शकतात. हवेमधली आर्द्रता जास्त असल्यामुळे कपडे वाळत नाही. त्यामुळे कधीतरी अंगावरती ओलेच कपडे घालून जाणं किंवा बाहेर पावसामध्ये जास्त वेळ भिजल्यावर ती अंगावरती ओले कपडे राहणं या सगळ्यामुळे त्वचेवरती सुद्धा कृमींचा संसर्ग होऊन वेगवेगळ्या प्रकारचे संक्रमण आपल्याला होताना दिसतात..कृमी विकाराची लक्षणेकुठल्याही प्रकारचा संसर्ग झाल्यानंतर शरीरामध्ये ज्वराची उत्पत्ती होणे. हृदयाच्या ठिकाणी दुखण्याची भावना होणे, पोटा मध्ये शूल उत्पन्न होणे, वमन होणे, ग्लानी अर्थात थकवा येणे, भ्रम अर्थात चक्कर येणे, आहारामध्ये अरुची उत्पन्न होणे आणि मुखवैवर्णता अर्थात चेहऱ्यावरचं तेज कमी होणे अशा प्रकारची मुख्य लक्षणे आपल्याला दिसतात. कुठल्या प्रकारचा कृमी संसर्ग झाला आहे त्या दृष्टीने काही विशेष लक्षणे दिसू शकतात. उदाहरणार्थ, त्वचेवरती त्रास झालेला असल्यास खाज, सुटणे, लालपणा येणे अशा प्रकारचा त्रास होऊ शकतो. पोटा मध्ये कृमी झालेले असल्यास वजन न वाढणे, शरीरात रक्ताल्पता होणे, शौचाला मुरडा येणे व शौचावाटे कृमी बाहेर पडणे अशी लक्षणं दिसू शकतात. शिरोभागी कृमी संसर्ग झाल्याने प्रतिश्याय अर्थात सर्दी होणे, कफ तयार होणे, डोकं दुखणे इत्यादी सारखी लक्षणं दिसू शकतात..कृमी करता उपचारकुठल्याही प्रकारच्या संसर्गाशी वाचण्याकरता वैयक्तिक स्वच्छता ही सगळ्यात महत्त्वाची असते. एका व्यक्तीपासून दुस-या व्यक्तीपर्यंत अशा प्रकारचा संसर्ग नको पोहोचायला म्हणून आचार्य सुश्रुतांनी बरीचशी काळजी घ्यायला सांगितलेली आहे. श्वासाच्या मार्गाने संक्रमण करणाऱ्या कृमींकरता चेहऱ्यावरती फडक अर्थात मास्क सारखं काहीतरी वापरलेलं उत्तम असतं. थुंकीतनं अशा प्रकारचे कृमी एकमेकांपर्यंत जाऊ नये त्याच्याकरता उष्ट खाणं, एका ताटात जेवण हे वर्ज्य सांगितलेलं आहे..कुठल्याही संक्रमण असलेल्या व्यक्तीबरोबर जास्त वेळ बसणे किंवा शयनगृहात एकत्र झोपणे हे टाळलेले उत्तम. त्वचेचे संक्रामक रोग टाळण्याकरता एकमेकांचे कपडे वापरणं, व्यक्तिगत वापराच्या गोष्टी वापरणं टाळलेलं जास्त उत्तम असतं. या सगळ्या गोष्टींची कल्पना आपल्याला काही वर्षांपूर्वी कोरोनाच्या संक्रामक काळात जाणवलेलीच आहे. कोरोनाच नव्हे तर साधा सर्दी खोकला झालेला असल्यास सुद्धा चेहऱ्यावरती मास्क लावला तर त्याच्याने दुस-यांचा या रोगांपासून बचाव होतो. त्यामुळे स्वच्छतेचे हे नियम अगदी प्रत्येकाने काटेकोरपणे पाळायला पाहिजे.काही गोष्टी तरीही आपल्या हातात नसतात. म्हणून आयुर्वेदामध्ये त्याच्याकरता एक सुंदर उपाय सांगितलेला आहे. तो म्हणजे आयुर्वेदिक वनस्पतींनी केलेलं धूपन. याच्यामध्ये कृमिहर वनस्पती उदाहरणार्थ कडुनिंब, विडंग, गुग्गुळ इत्यादी वनस्पतींपासून तयार केलेलं धूप वापरलेलं उत्तम ठरतं. ही धूपन चिकित्सा. कपड्यांना, भांड्यांना, संपूर्ण शरीराला व घरामध्ये करणं शक्य असतं. म्हणूनच लहान मुलांना प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून अगदी लहानपणापासूनच धूप देण्याची आपल्याकडे पद्धत आहे..टेन्डरनेस धूपासारखं धूप हे लहान मुलांच्या घरामध्ये अगदी नियमित वापरलेलं उत्तम राहतं. घरामध्ये सुद्धा धूप करण्याकरता संतुलनचं प्यूरिफायर धूपासारखं एखादं धूपाचं मिश्रण नियमित वापरलेलं उत्तम ठरतं. याशिवाय सुद्धा सतत हात धुणे, डोळ्याला, नाकाला सतत हात न लावणे आणि स्वयंपाक करण्यापूर्वी शोच्याला जाऊन आल्यानंतर, लघवीला जाऊन आल्यानंतर हात धुणे हे खूप महत्त्वाचे ठरते. लहान मुलांना या सगळ्या सवयी अगदी सुरुवातीपासून लावणं उत्तम ठरतं.कुठल्याही कृमींपासून वाचण्याकरता स्नेह हा एक इनर्ट मीडियम अर्थात संक्रमणापासून वाचण्याकरता मदत करू शकतं. नाकामध्ये नियमित संतुलनचं नस्य सॅन सारखं एखाद शास्त्रोक्त शास्त्रोक्तरित्या सिद्ध केलेले तूप घालणे, संपूर्ण अंगावरती संतुलन अभ्यंग सेसमी सारखं एखाद तेल लावणे. रोज संतुलन सुमुख सारख्या तेलाने गंडूश किंवा कवल करणे. आहारामध्ये रोज साजूक तूप, लोणी इत्यादी ठेवणे हे काही अंशी मदत करू शकेल. आयुर्वेदा मध्ये कृमी विकारांकरता..कटु, तिक्त, कषाय, रुक्ष वनस्पतींचा वापर करायला सांगितलेला आहे. याशिवाय सुद्धा मीठ आणि स्नेह स्वेदन हे दोन्ही गोष्टी मदत करू शकतील असं सांगितलेलं आहे. या प्रमाणे विडंग, लिंब, मुस्ता, पलाश, हरीतकी या सगळ्या वनस्पती कृमिघ्न असल्यामुळे याचा वेगवेगळ्या प्रकारच्या औषधी योगात वापर केला जातो. संतुलनचं विडंग सॅन तसेच विडंगरिष्ट हे दोन्हीही वेगवेगळ्या प्रकारचे कृमी रोगांमध्ये मदत करतं. बहुतांशी असा अनुभव येतो की जेव्हा सर्दी खोकल्या सारख्या आजाराचा त्रास मुलांना सतत होत असेल आणि काही केल्या फरक पडत नसेल अशा वेळेला सर्दी खोकल्याच्या औषधांबरोबर विडंग दिल्याचाही खूप फायदा होताना दिसतो.याच बरोबरीने कृमी कुठार रस, कृमी मुदग रस. कृमी विनाश रस हे सुद्धा वापरता येऊ शकतात. ज्या लोकांमध्ये अशा प्रकारचे संक्रामक रोग सतत होत असतील त्यांनी हिंग, ओवा, सैंधव, लवण, लसूण आणि लिंबू हे आहारामध्ये आवर्जून ठेवावं. याशिवाय सुद्धा कृमिहर बस्ती करणे हे लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांमध्ये सोपे पडते. याच्या करिता सुद्धा उपरोक्त वनस्पतींमधून काही घेऊन त्याच बरोबरीने गोमूत्र, मध या सगळ्याचा वापर करून बस्ती दिल्याचा सुद्धा फायदा मिळतो..नियमित पंचकर्म केल्याने शरीरामध्ये कुठल्याही प्रकारच्या कृमींचा प्रादुर्भाव कमी करण्यात यश मिळते. कारण शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढणे, शरीरामध्ये ओजवृद्धी होणे, आम कमी होणे, मलशुद्धी इत्यादी सगळं झाल्यामुळे. पंचकर्म कृमिविकारांमध्ये उत्तम मदत करू शकतं. पंचकर्मामध्ये असलेल्या विरेचन, बस्ती आणि वमन या तिन्ही प्रक्रिया कृमिरोग कमी होण्यामध्ये मदत करू शकतात.हजारो वर्षांपूर्वी सुद्धा आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये कृमिरोगाच्या विवरणाची व्यापकता पाहिली की आश्चर्यचकित व्हायला होते. एकूणच आयुर्वेदिक मार्गदर्शनामध्ये रोगाच्या मूळ कारणांचा विचार करून त्या दृष्टीने निदान-परिवर्जन, आहार आणि उपचार या सगळ्याचा व्यवस्थित विचार केलेला आपल्याला या संहितांमध्ये आढळतो. त्यामुळे कुठल्याही संसर्गजन्य, कृमीजन्य विकारापासून पावसाळ्यामध्ये लांब राहायचं असलं तर आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून स्वतःच्या अन्न, पाणी, दिनचर्या इत्यादीची काळजी घेणं जास्त उत्तम ठरू शकेल..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

संक्रामक रोग आणि पावसाळा

Related Stories

त्वचा चमकदार ठेवण्यासाठी आयुर्वेदात सांगितलेल्या 7 सवयी

आरोग्य‘चेतना’ : मणक्याच्या खालच्या भागातील दाब

युवा दिन- डॉ. सतीश करंडे