अंतर्नाद

संस्कृतमध्ये ज्याला ‘शब्द’ म्हणतात, तो आवाज हा पंचमहाभूतांपैकी आकाश महाभूताचा विषय असतो आणि तो श्रोत्रेंद्रिय या आकाश महाभूताच्या शरीरातील प्रतिनिधीमार्फत समजून घेतला जातो. मधुर आवाज, रणकर्कश आवाज, कर्णकटू आवाज अशा अनेक प्रकारांनी आपण आवाजाचे स्वरूप स्पष्ट करत असतो..मूल जन्माला आले की त्याचे अस्तित्व प्रकट करते त्याच्या टॅह्यॉ....टॅह्यॉ आवाजाने. हा आवाज ऐकताना माता-पित्याला अतीव आनंद होतो. हे विश्र्व जेव्हा जन्माला आले तेव्हा त्या विश्र्वकर्म्याचा आनंद ज्या आवाजात प्रकट झाला तो आवाज आहे ‘ॐकार’. एकूण सर्व आहे आवाजाची किमया आणि आवाजाची दुनिया.श्रीमद््भगवद््गीतेची सुरुवात ‘धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे’ पूर्वी ‘धृतराष्ट्र उवाच’ अशी आहे. या ‘उवाच’ मुळेच पुढे सर्व गीता सांगितली गेली. जर प्रश्र्नच विचारला गेला नसता, जर त्याचा आवाज प्रकट केला नसता तर पुढचे जे महाभारताचे युद्ध आहे ते कधीच कळले नसते. हृदयस्थ आत्मा नेहमी आवाजाच्या रूपानेच पंचमहाभूतांचे अस्तित्व सांगत असतो (पांचजन्य)..अर्थात, अशी वेळ येऊ नये की या पंचमहाभूतांमधील असंतुलन इतके वाढावे की त्यांनी उत्पन्न केलेला नाद ‘हृदयानि व्यदारयत्’ म्हणजे नाशासाठी, युद्धासाठी कारणीभूत व्हावा. आपल्या अपत्याचे पहिले रडणे जसे आईवडिलांना प्रिय असते तसेच बाळ जेव्हा पहिल्यांदा ‘आई’ असा उच्चार करते त्यावेळचा परमानंद आई-वडील होऊनच अनुभवण्याची गोष्ट आहे. एकूण आवाजामध्ये प्रचंड सामर्थ्य आहे, जवळजवळ विश्र्व घडवण्याचे सामर्थ्य म्हणा ना! आवाजाने सुख व दुःख, सृजन व विसर्जन असे सर्व साधता येते. या आवाजाची जादूच मोठी..श्रीकृष्ण ज्या वेळी बासरीचा आवाज देत असत त्या वेळी सर्व श्रीकृष्णप्रेमी बासरी जवळून ऐकण्यासाठी असतील तेथून श्रीकृष्णाजवळ धावत जात असत. हा वेणुनाद सर्वांनाच वेडं करून टाकत असे. आवाज आघाताने व आघाताशिवाय (अनाहत) अशा दोन प्रकारे प्रकट होतो.कृष्णप्रेमी गोपी जो नाद ऐकत असत तो ‘अनाहत ध्वनी’ त्यांना आतून ऐकू येत असे आणि त्यासाठी स्थळाचे किंवा अंतराचे बंधन नसे. बाहेरून येणाऱ्या आवाजाची ताकद फारच कमी असते, पण आतून येणाऱ्या आवाजाची ताकद विलक्षण व अवर्णनीय असते..‘नादी लागणे’ हा वाक्प्रचार जेव्हा एखादी व्यक्ती दुसऱ्या एखाद्या व्यक्ती किंवा विषयासाठी वेडी होते म्हणजेच ध्यास घेते, तेव्हा वापरला जातो. म्हणून गोपी श्रीकृष्णाच्या ‘नादी होत्या’ असेही म्हटलेले ऐकू येते. परंतु तो आतला नाद होता, त्यामुळे त्यात कुणालाही वाईट असे काही दिसले नाही. परंतु बाहेरचे ‘नाद’ काही चांगले नव्हेत.रामायणामध्ये दशरथाने बाहेरून येणाऱ्या, घडा भरतानाच्या गट्-गट् आवाजावर विश्र्वास ठेवला आणि श्रावणबाळ मेला व शाप मिळाला. परंतु पुत्रप्राप्तीची अपेक्षा होती त्यावेळेस ऋषिमुनी वगैरे सर्वांचा सल्ला ऐकून, त्यावर चिंतन करून निर्णय अंतर्मनाच्या आवाजाप्रमाणे घेतला व त्याला पुत्रप्राप्ती झाली..एक गंमत अशी की आवाजाने मनुष्य घडवता येतो, आवाजाने त्याचे ज्ञान वाढते, मेंदूमध्ये ज्या स्मृती साठवायच्या, त्यातील अधिकांश स्मृती आवाजाच्या रूपानेच साठवता येतात. म्हणून आवाजाकडे लक्ष देऊन ऐकण्याची आवश्यकता असते. आपल्या पाल्याने मोठे व्हावे, खूप शिकावे यासाठी पालक त्यांचे कर्तव्य म्हणून ‘लक्ष’ जमा करतात, पण शेवटी विद्यार्थ्यांनी जर वर्गात ‘लक्ष’ दिले नाही तर पालकांनी दिलेल्या ‘लक्षां’चा काहीच उपयोग होत नाही..तेव्हा आवाजाची किंमत दहा, वीस, शंभरात नाही तर लक्षातच मोजली जाते. आणि म्हणून ‘अक्षराणां अकारोऽस्मि’ म्हणजे सर्व नादामधला अकार मी आहे आणि तो जर समजून घ्यायचा असेल तर लक्ष देणे म्हणजे अतिशय सावधानतेने त्यातला मतितार्थ ऐकणे, त्यात दडलेला परमार्थ समजून घेणे हे फार महत्त्वाचे असते.आपण जेव्हा म्हणतो ‘आवाज गोड आहे’, तेव्हा तो फक्त कानाने ग्रहण होत नाही. आवाज निघताना जरी तोंडातून बाहेर येत असला तरी ऐकायचा असतो कानाने आणि ऐकणाऱ्याला कंठातील गोडवाही जाणवायला पाहिजे. याचाच अर्थ ते शब्द कोणी उच्चारले, ते कोणाच्या मुखातून बाहेर पडले आहेत त्यालाही महत्त्व असते..आवाजाला लहानमोठेपणा, पुरुषी-बायकी आवाज हे सगळे भेद असतातच, पण आवाजातले स्वरसंगीत खूप मोठा परिणाम करून जाते. ज्या वेळेला तोच प्रश्र्व किंवा तेच वाक्य वेगळ्या प्रकारे उच्चारले जाते त्यावेळेला त्याचे वेगवेगळे अर्थही प्रकट होतात, या अनुभवातूनच मनुष्याने संगीताची निर्मिती केली.आवाजाच्या वेगवेगळ्या स्पंदनातून आणि त्याच्या कमी-जास्ती प्रकारे प्रकट करण्याच्या पद्धतीतून आवाज बाहेर आला तर त्याचा अर्थ बदलतो आणि यातून संगीतशास्त्रातली राग-उत्पत्ती झालेली दिसते..किती वर्णावी या आवाजाची ताकद? अर्थात या आवाजाच्या मागे असते संपूर्ण चैतन्याची शक्ती! छान भरदार आवाज ज्यावेळी कार्य करतो त्यावेळी त्यामागे वीर्यशक्ती, ओजशक्ती तर असतेच पण त्याबरोबर त्यामागे आवाजावर झालेला संस्कार, त्यात असलेले ज्ञान, तपश्र्चर्या पण असते.आवाजाची काळजी घ्यावी लागते, आवाज घडवावा लागतो, आवाज ऐकण्याचा सराव करावा लागतो. ऐकू येण्याच्या क्रियेत कुठलाही ध्वनी आपसूक आत जाईलच अशी आपली समजूत असते. परंतु लक्ष दिल्याशिवाय ध्वनी नुसताच वातावरणात जिरून जाईल, तो नश्र्वर असल्यामुळे तो तेथे राहील पण त्याचा काहीच उपयोग होणार नाही..ऐकण्याची सवय करावी लागते. जीवनात अतिउत्तम व अतिकल्याण करणारी कुठली गोष्ट असेल तर ती म्हणजे ‘ऐकण्याची सवय’. मनुष्य स्वतःचे अस्तित्व रडून प्रकट करत असला आणि आवाजानेच आपण आपले अस्तित्व सतत प्रकट करत राहिलो तरी आपण स्वतः आहोत हे आत्मसमाधान ऐकण्यानेच मिळू शकेल.‘आतला नाद ऐकावा’ असे आपण बऱ्याच वेळा ऐकलेले असते. पण आतला नाद ऐकलेला नसतो. त्यासाठी सर्वप्रथम आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांचे आवाज ऐकण्याची सवय लावावी लागते. त्यानंतर डोंगरावर बसून निर्जन प्रदेशाचा आवाज ऐकण्याची सवय करता येते, समुद्रकिनाऱ्यावर बसून समुद्राचा आवाज, झाडाखाली बसून झाडाचे वा पशुपक्ष्यांचे संभाषण, हे सर्व ऐकता ऐकता चराचरातून प्रकट होणारा आवाज म्हणजे ‘ॐकार’ ऐकण्याची सवय लावता येते..आणि त्यातूनच मग आपला आवज आपण ऐकण्याचा प्रयत्न करता येतो. प्रत्येकाला बोलायचे जास्त असते, ऐकायचे कमी असते. परंतु आवाज हा बोलण्यापेक्षा ऐकणे अधिक सोपे असतो, तो आपल्याला चराचराचा, परमेश्र्वराचा आणि आपल्या अस्तित्वाचा बोध करवून देतो.असे म्हणतात, हे सर्व विश्र्व एका मोठ्या आवाजानंतर निर्माण झाले आणि सरतेशेवटी ते आवाजातच विरून जाईल. तेव्हा आवाजाच्या चाललेल्या या खेळात भाग घेऊन आनंद उपभोगायचा असेल तर त्या आवाजाला लक्ष लक्ष किंमत मोजून ऐकावाच लागेल, अनुभवावाच लागेल.(श्रीगुरू डॉ. बालाजी तांबे यांच्या लेखन, व्याख्यानांतून संतुलन आयुर्वेदद्वारा संकलित.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.