परीक्षा आयुष्याची!

- डॉ. मालविका तांबे‘एकदाची ही परीक्षा संपली की हुश्श होईल, मनावरचा ताण जाईल’ असं बरेच मित्रमंडळी नातवंडांकडून आत्ता ऐकायला मिळतंय. ही भीती किंवा ताण कसला आहे? तर अपयशाचा आहे. अर्थात, आपण केलेले प्रयत्न आणि आपल्याला अपेक्षित असलेलं यश या दोन्ही मध्ये तारतम्य पण जुळवणं महत्त्वाचं असतं..मी एवढा अभ्यास केलाय आणि मला त्याप्रमाणे मार्क नाही मिळाले तर काय होईल? मला परीक्षेत आलेले प्रश्न समजलेच नाही किंवा उत्तर येत असलं तरी मी ते परीक्षकासमोर किंवा उत्तरपत्रिकेत मांडू शकेन की नाही, अशी भीती प्रत्येकाला असते. त्यातूनही लिखित परीक्षेपेक्षा मौखिक परीक्षा अजूनच त्रासदायक ठरते. कारण परीक्षणाचा प्रकार हा वैयक्तिक होऊन जातो.मात्र परीक्षा ही काही शाळा आणि कॉलेज जीवनातच फक्त असते असं नव्हे. संपूर्ण आयुष्य आपल्याला कुठल्या ना कुठल्या परीक्षेच्या सामोरे जावंच लागतं आणि बहुतेक वेळा ही परीक्षा कुठेतरी एका जागी शांत बसून देता येत नाही. वैयक्तिक द्यावं लागते..एखाद्याला सीमेवरती उभं राहून आपल्या देशाची रक्षा शत्रूपासून करायची असली एखादा व्यावसायिक व्यक्ती असला, तर त्याच्या धाडसाची परीक्षा असते. एखादा व्यक्ती या शाळा कॉलेजांच्या परीक्षा चांगल्यापणे उत्तीर्ण होऊन रॉकेट सायंटिस्ट होतो तेव्हा त्याच्या रोजच्या कामाच्या जीवनातसुद्धा त्याला ज्ञानाच्या कसोटीवरती खरं उतरावं लागतं.त्यांनी तयार केलेलं जे रॉकेट असतं त्याचे ट्रायल्स घ्यावे लागतात. ते रॉकेट हवं तसं काम करत नाही. प्रयत्न विफल होतात, पण शेवटपर्यंत प्रयत्न नाही सोडायचे हीसुद्धा त्या प्रख्यात वैज्ञानिकाकरता एक परीक्षाच असते. एवढंच नव्हे, तर आपली मुलं या भावी आयुष्याकरता व ताणतणावाकरता तयार करता येत आहेत की नाही ही आपल्या एज्युकेशन सिस्टीम आणि समाज या दोघांची ही परीक्षा असते..मानसिक ताकदकुठल्याही परीक्षेला समोर जाण्याकरता मनाची ताकद व धीर हा खूप महत्त्वाचा असतो. आयुर्वेदाप्रमाणे शारीरिक ताकतीबरोबरच मानसिक ताकदही तेवढीच महत्त्वाची असते. मनाची शक्ती, त्याची कार्यक्षमता आणि त्याची गती हे सगळं अकल्पनीय असतं आणि मनाच्या स्वास्थ्यावरती आपलं पंचेंद्रिय, आपली बुद्धी, विवेक, अहंकार, मेधा, स्मृती इत्यादी अवलंबून असतात. त्यामुळे मनावर कुठलाही ताण आला की या सगळ्यांच्या कार्यक्षमतेवरती परिणाम होताना आपल्याला दिसतो. योग्य निर्णय घेता येत नाहीत. आयुष्यामध्ये कुठल्याही अनुशासनाचं पालन करता येत नाही..कुठल्याही गोष्टींमध्ये रस किंवा उत्साह राहत नाही. लोकांबरोबर एकत्र राहावं असं वाटत नाही. ह्याचीच पुढची पायरी म्हणजे नैराश्य, सायकोसिस, एन्झायटी, मूड स्विंग्स, एकाग्रता कमी होणे, स्मरणशक्ती कमी होणे इत्यादीसारखे त्राससुद्धा दिसू लागतात.बऱ्याचदा शारीरिक रोगांचं सुद्धा मूळ आपल्याला मानसिक ताणात दिसतं. उदाहरणार्थ- डोके दुखणे, उच्च रक्तचाप, छातीत दुखणे, हृदयाची गती वाढणे, रोगप्रतिकार शक्ती कमी होणे, झोप न लागणे, अपचन होणे इत्यादीसारखे त्रास बऱ्याचदा मानसिकतेशी निगडित असतात..चित्ता करता चिंतनचिंता आणि चिता या दोन्ही शब्दांमध्ये फक्त एका टिंबाचा फरक आहे, असं आपल्याकडे म्हटलं जातं. त्यामुळे आपलं हे जे मन अर्थात चित्त आहे, ते चिंतेच्या जागी चिंतन करू लागले तर आयुष्याकडे परत वाटचाल करणं सोपं होतं. चिंतन करणे म्हणजे फक्त हे करू का ते करू हा उहापोहच फक्त नव्हे, तर निर्णयक्षमता वाढवण्यासाठी आपल्या ज्ञानामध्ये भर टाकणंसुद्धा चिंतन असतं. त्यामुळे ही चिंतनशक्ती सध्याच्या समाजामध्ये कशी वाढवावी याबद्दल विचार करणं अत्यंत आवश्यक आहे..१. आयुर्वेदामध्ये शारीरिक किंवा मानसिक ताकद वाढवायची असेल तर शरीरामध्ये रसधातु हा खूप महत्त्वाचा सांगितलेला आहे. रसधातु व्यवस्थित नसला तर तो पुढे तयार होणारा जो शुक्रधातु असतो त्यालाही अशक्त करत राहतो. त्यामुळे आहार हा सगळ्यात महत्त्वाचा असतो. रसधातु वर्धक आहार उदाहरणार्थ, ताज्या फळांचे रस, शहाळ्याचं पाणी, सुवर्ण संस्कारित जल, चांगल्या प्रतीचं तूप, लोणी, दूध हे आहारामध्ये नक्की ठेवावे.दुधी, कोहळा, पडवळ, परवर, भोपळा, डाळिंब, द्राक्ष, सफरचंद, अंजिर, पेअर, सुखे मेवे इत्यादी आहारामध्ये नक्की ठेवावे. चांगल्या प्रकाराची उसातनं तयार केलेली साखर मर्यादित प्रमाणात आहारात नक्की ठेवावी. तसेच, आयुर्वेदाप्रमाणे मद्य व मांस सेवन न करणं, प्रकृतीला अनुरूप हितकर आहार घेणं हे मानसिकता सकारात्मक ठेवण्याकरता अत्यंत गरजेचं असतं..२. चिंतन वाढवण्यासाठी काही गोष्टी व्यक्ती प्रत्येकाला आवर्जून करता येऊ शकतील. रोज सकाळी किंवा तेव्हा नसेल जमत तर संध्याकाळी दहा ते पंधरा मिनिटं शांत एका जागी बसलेलं उत्तम. स्वतःच्या मनात काय विचार येत आहेत, त्याच्याकडे साक्षी भावाने बघायचं. अर्थात विचार प्रवाह होऊ द्यायचा. पण त्याच्यावरती लगेचच तातडीने काही उपाय योजना करण्याचा प्रयत्न नाही करायचा.मुख्य म्हणजे, या काळात तर नक्कीच मोबाईल स्वतःच्या बरोबर ठेवू नये. पण दिवसभरात सुद्धा कुठेही रिकामा वेळ मिळत असेल अशा वेळेला शक्यतो सोशल मीडिया व मोबाईलपासून जेवढं लांब राहता येईल तेवढं जास्त उत्तम. मौन काळ हा आपल्या चिंतनाला वाढायला मदत करतो. दुसरं, चांगली पुस्तकं वापरणे जे आपल्याला खोलपर्यंत विचार करायला भाग पाडतील.उदाहरणार्थ, भगवद्गीता. डॉ. श्री बालाजी तांबे यांचं अनटोल्ड सिक्रेट्स ऑफ लाईफ, पीकॉक फेदर्स, विंग्स ऑफ फायर, कर्मयोग. मोठ्या लोकांचे जीवनचरित्र वाचणे, छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वामी विवेकानंद, ए. पी. जे. अब्दुल कलाम, संतुलन युगे युगे. हे आयुष्यात प्रेरणा द्यायला मदत करू शकतात..३. कुठलीही परिस्थिती आयुष्यात आल्यावरती लगेच त्याला प्रतिउत्तर न देता ते कशामुळे झालं? त्याच्यातनं आपण काय शिकू शकतोय, त्यात काय सुधारणा करू शकतोय असे प्रश्न स्वतःला विचारणं अत्यंत गरजेचं असतं.४. दिवसभरामध्ये स्वतःच्या आयुष्यात होणारी कुठलीही घडामोडी, ज्याच्याने तुमच्या आयुष्यावरती चांगला किंवा वाईट परिणाम होऊ शकतोय त्या नमूद करण्याची सवय करणे. तसेच स्वतःच्या चुका व स्वतःचे यश या दोघांकडेही समदृष्टी ठेवून त्याचीसुद्धा रोज नोंद करणं खरं आवश्यक असतं. पुढे भविष्यात गरज पडल्यास या नोंद पाहिल्यास स्वतःलाच स्वतःचं मार्गदर्शन करणं सोपं जातं. आपली झालेली चूक दुसऱ्यांसमोर कबूल करणं अत्यंत अवघड असतं. पण स्वतःच्या मनाबरोबर जर का ती चूक कबूल केली तर मनावर त्याचे होणारे चुकीचे परिणाम कमी करायला आपल्याला यश मिळू शकतं..५. मज्जा धातूच्या पोषणाकरता ब्रह्मलीन तेल रोज डोक्याला लावणे, ब्रह्मलीन घृत घेणे, नस्यसॅन घृतासारखे घृत नाकामध्ये घालणे, रोज अभ्यंग करणे तसेच शक्य झाल्यास आयुर्वेदिक तज्ञांकडून शास्त्रोक्त पद्धतीने शरीर शुद्धी करणे. शिरो पिचु, शिरोधारा, शिरोबस्ती, नस्य इत्यादी सारखे उपचार करून घेणे सुद्धा उपयोगी ठरू शकेल. तसेच अश्वगंधा, शंखपुष्पी, ब्राह्मी इत्यादीचे औषधे सुद्धा घेण्याचा फायदा होऊ शकेल.६. त्याचबरोबर नियमित व्यायाम करणे, चालायला जाणे, प्राणायाम करणे सुद्धा फायदेशीर ठरू शकेल. वेळेवरती झोप घेणे हेसुद्धा मज्जा, धातु व मनाकरता पोषक ठरू शकेल..७. रोज पंधरा मिनिटं कमीत कमी किंवा शक्य झाल्यास साधारण एक सव्वा तास ध्यान केलेले सुद्धा उत्तम राहील. याच बरोबरीने वेळ मिळेल तेव्हा स्वास्थ संगीत ऐकणे चांगले, शांत संगीत ऐकणे सुद्धा महत्त्वाचे ठरू शकेल. उदाहरणार्थ, स्पिरिट ऑफ हार्मोनी, समृद्धी, सोम ध्यान पद्धती, योगनिद्रा इत्यादी ऐकणे उत्तम..मनाचा ताण हा संपूर्ण आयुष्यभर कमी जास्त होत राहतो. मन तणावग्रस्त होऊ नये याच्याकरता त्याची धैर्यशक्ती वाढवणे अत्यंत गरजेचे आहे. त्याकरता प्रत्येकाने आपलं आहार, आचरण, कुटुंबीयांची मित्रमंडळींची काळजी घेणे, मानसिक संतुलन कडे लक्ष ठेवणे व एकमेकाला सहाय्य करणे अत्यंत आवश्यक आहे. असे केल्यास आयुष्यातल्या कुठल्याही परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भय, चिंता या घर करणार नाही. उलट निर्णय घेणारी, नेतृत्व करणारी, सामाजिक हिताचा विचार करणारी पिढी आपल्याला तयार करता येऊ शकेल..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

परीक्षा आयुष्याची!

Related Stories