हेमिफेशिअल स्पाझम आणि उपचार

मागच्या लेखामध्ये ‘हेमिफेशिअल स्पाझम’विषयी प्राथमिक माहिती घेतली. हेमिफेशियल स्पाझमचा आजार असणाऱ्या ज्या व्यक्तींचा समाजात इतरांशी वारंवार संपर्क येतो, उदाहरणार्थ बँकेतील अधिकारी, शिक्षक, पोलीस, रिसेप्शनिस्ट, सेल्समन, अभिनेते, नर्तक, डॉक्टर... अशा सर्वांवर तर या आजाराचा विशेषकरून गंभीर परिणाम होतो..‘हेमिफेशियल स्पाझम’ या नावाला मराठीमध्ये प्रतिशब्द नाही आणि म्हणून काही वर्षांपूर्वी मी याचं ‘डोळा मारला जाण्याचा आजार’ असं नामकरण केलं. या आजारात व्यक्तीच्या एका बाजूच्या चेहऱ्यावर परिणाम होतो. आजाराची सुरवात होते तेव्हा एका डोळ्याभोवतीच्या स्नायूंची अचानक हालचाल व उघडझाप होऊ लागते.कालांतराने या हालचालीची तीव्रता व वारंवारता वाढत जाते. ही हालचाल अचानक व अनियंत्रितपणे सुरू होऊन मध्येच बंद पडते. आजार वाढेल तसे त्याच बाजूच्या गालाचे स्नायूसुद्धा डोळ्यांबरोबर हलायला लागतात... अशा प्रकारांमुळे या व्यक्ती घराबाहेर पडायलाच तयार नसतात. साध्या गोष्टींचीही धास्ती बसते..आपल्या चेहऱ्याचे स्नायू हलवणारी जी नस असते (फेशियल नर्व्ह) तिचा मेंदूजवळचा भाग जन्मतःच नाजूक असतो. (मायलिनेशन डिफेक्ट). अशा नसेवरच जवळच्या रक्तवाहिनीचा ‘स्पंदनयुक्त’ दाब आला तर हा आजार होतो. वाढत्या वयाबरोबर या रक्तवाहिनीची लांबी वाढत जाते आणि म्हणूनच ती फेशियल नसेमध्ये खोल घुसायला लागते.हळूहळू, तिची स्पंदनं नसेवर अधिक तीव्रतेनं आपटतात. या सततच्या आघातांमुळे नसेतील चेतातंतूंवरचे ‘इंश्युलेशन’चे कार्य करणारे आवरण ‘विरत’ जाते. त्यामुळे नस अधिक नाजूक व हळवी होत जाते. इंश्युलेशन नाहीशा झालेल्या चेतातंतूंमधून जाणाऱ्या विद्युत संदेशांचे ‘शॉर्टसर्किट’ होऊन गरज नसताना वारंवार चेहऱ्याच्या स्नायूंना संदेश जाऊ लागतात! हे वारंवार आकुंचनाचे प्रकार म्हणजेच स्पाझम सुरू होतात..वय वाढत जाईल तसं सर्वच रक्तवाहिन्या हळूहळू अधिक लांब आणि नागमोडी होत जातात. हा वयाबरोबर शरीराची झीज होण्याच्या प्रक्रियेचा (डोलिकोएक्टाजिया) भाग आहे आणि म्हणूनच अशा व्यक्तींमध्ये हा आजार तीव्रतेत वाढत जातो. परिणामी बहुसंख्य रुग्णांमध्ये आजाराची तीव्रता वेळेबरोबर वाढत जाते.हा आजार कायमचा आणि मुळासकट बरा करण्याची क्षमता असलेली एकच उपचार पद्धती आहे- ती म्हणजे एमव्हीडी शस्त्रक्रिया! गेल्या दहा वर्षात या शस्त्रक्रियेत झपाट्याने सुधारणा होत गेली आणि आज ती या रुग्णांसाठी वरदान ठरली आहे..या अनुषंगाने बॉट्युलिनम नावाचं टॉक्सिन चेहऱ्याच्या स्नायूमध्ये टोचून ते स्नायू तात्पुरते बधिर करण्याचं किंवा त्यात लकवा आणण्याच्या तात्पुरत्या तंत्राबद्दल थोडं लिहिणं गरजेचं आहे. ‘क्लॉस्ट्रिडियम बॉट्युलिनम’ या जीवाणूपासून तयार होणारं विष काही न्यूरॉलॉजीच्या आजारांमध्ये वापरलं जातं. विशेषकरून ज्या आजारांवर निश्चितपणे बरे करणारे उपाय नाहीत त्यात हे स्नायूत किंवा त्वचेत टोचलं जातं. चेहऱ्याच्या स्पाझममध्ये ते स्नायूत टोचलं जातं जेणेकरून स्नायूंचा तात्पुरता पॅरेलिसिस व्हावा..काही रुग्ण मला विचारतात, तुम्ही या बोट्युलिनम टॉक्सिनच्या विरोधात आहात का? याचं उत्तर ‘आजिबात नाही’ असं आहे. जगात आपल्या आजारासाठी कोणते उपचार घ्यावेत याचा प्रत्येकाला हक्क आहे. मात्र, शस्त्रक्रियेने आजार बरा होऊ शकतो हे न समजून घेता फक्त तात्पुरत्या तत्वावर वारंवार हे टॉक्सिन चेहऱ्याच्या स्नायूमध्ये टोचून ते स्नायू बधिर करून घेणं योग्य आहे का हा विचार प्रत्येकाने करावा..बोटोक्सने अल्प काळासाठी स्पाझम थांबतात; पण निश्चितपणे पुनःपुन्हा सुरू होतात. बोटॉक्स दिल्यानंतरचा काही काळ चेहरा जड वाटू शकतो आणि आतून हे स्पाझम सुरू असल्याची भावना जात नाही. याहीपेक्षा नीट समजून घेण्याची गोष्ट म्हणजे जितका काळ अशा तात्पुरत्या उपायांनी तुम्ही पुढे ढकलाल तितका फेशियल नसेवरचा दाब वाढत जातो. आजाराची तीव्रता वाढते व कायमचं बरं होण्याची शक्यता कमी होते.आधी सांगितल्याप्रमाणे या विषयावर संशोधन व जनजागृती करण्यासाठी पंधरा वर्षांपूर्वी पुणे येथे विशेष केंद्र स्थापन केलं गेलं..या केंद्रात आलेले अनुभव बोलके आहेत. एमव्हीडी शस्त्रक्रिया क्लिष्ट असली, तरी एकच टीम ती विशेष लक्ष घालून, वारंवार व मोठ्या संख्येने करत राहिली, तर त्याचे अत्युत्कृष्ट परिणाम दिसतात हे सातशेपेक्षा जास्त शस्त्रक्रियांवरून या केंद्रात दिसून आलं. शस्त्रक्रियांबरोबर या आजारावरचं विशेष समुपदेशन केंद्र सुरू केल्याने रुग्णांचे गैरसमज दूर करता येऊ लागले. विविध पर्याय सांगितले जातात. शस्त्रक्रियेबाबतची ऐकीव आणि अपुऱ्या ज्ञानावर आधारलेली भीती अनुभवाच्या निकषावरच दूर होऊ शकते..शस्त्रक्रियेचा पर्यायच निवडावा, असा केंद्रातल्या कोणाचाही दुराग्रह नाही; पण असा आग्रह निश्चितच आहे, की हा आजार फक्त शस्त्रक्रियेनेच मुळापासून बरा होऊ शकतो (‘क्युअर’), या माहितीपासून रुग्ण वंचित राहू नये. हा आजार ‘कायमस्वरूपी’ बरा करण्याची क्षमता आधुनिक न्यूरोसर्जरीत आहे, हे मात्र आजच्या युगात लोकापर्यंत पोहचणं ही आमची किमान अपेक्षा आहे..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

हेमिफेशिअल स्पाझम आणि उपचार

Related Stories