नक्षत्रांचे देणे

अंतराळचे अंतरंगी --------लोगो
(११ जानेवारी पान ६)

नक्षत्रांचे देणे

खगोलशास्त्राचा अभ्यास हा केवळ दुर्बिणीतून पाहिलेला आकाशसोहळा नसून, तो मानवी अस्तित्वाचा आरसा आहे. खगोल अभ्यासकाच्या दृष्टिकोनातून सामान्य माणसाचे जीवन आणि हे अफाट विश्व यांचा संबंध कसा असतो यावर आधारित हे चिंतन...!
- rat२४p१.jpg-
P26O19764
- प्रा. बाबासाहेब सुतार
गोगटे-जोगळेकर महाविद्यालय (स्वायत्त) रत्नागिरी.
---------
हे विश्व किती अथांग आहे याची कल्पना जरी केली तरी मन स्तिमित होते. मानवी संस्कृतीच्या उदयापासून माणसाला आकाशाचे आकर्षण राहिले आहे; परंतु, खगोलशास्त्र म्हणजे केवळ ग्रह, ताऱ्यांची गणिते किंवा दुर्बिणीतून दिसणारी प्रकाशचित्रे नाहीत तर ते मानवी जीवनाला प्रगल्भ करणारे अभूतपूर्व विज्ञान आहे. खगोलशास्त्र आणि मानवी जीवन यांचा संबंध एका अतूट नात्याने विणला गेला आहे.
खगोलशास्त्राचा सर्वात मोठा धडा म्हणजे ‘नम्रता’. जेव्हा आपण अब्जावधी प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या दीर्घिकांचा आणि त्यातील कोट्यवधी ताऱ्यांचा विचार करतो तेव्हा आपली पृथ्वी विश्वाच्या नकाशावर एका सूक्ष्म बिंदूसारखी भासते. या अफाट पसाऱ्यात मानवी अस्तित्व किती मर्यादित आहे, याची जाणीव खगोलशास्त्र करून देते. ज्या क्षणी माणसाला स्वतःच्या लघुतेची जाणीव होते त्या क्षणी त्याच्यातील अहंकार गळून पडतो. जीवनातील कलह, सत्तास्पर्धा आणि क्षुल्लक वैयक्तिक प्रश्न या वैश्विक पटलावर किती नगण्य आहेत, हे समजल्याने जगण्याकडे पाहण्याचा एक विशाल दृष्टिकोन प्राप्त होतो.
विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर मानवी शरीर आणि खगोलशास्त्र यांचा भौतिक संबंध अत्यंत जवळचा आहे. मानवी रक्तातील लोह, हाडांतील कॅल्शिअम आणि श्वासातील ऑक्सिजन हे सर्व घटक कोट्यवधी वर्षांपूर्वी अवकाशातील ताऱ्यांच्या अंतरंगात झालेल्या प्रक्रियांमधून निर्माण झाले आहेत. जेव्हा एखादा महाकाय तारा आपला जीवनप्रवास संपवतो तेव्हा त्याच्या स्फोटातून हे घटक अवकाशात विखुरले जातात आणि त्यातूनच पुढे ग्रह व सजीवसृष्टीची निर्मिती होते. म्हणूनच आपण सर्वजण चांदण्यांच्या धुळीपासून बनलेले आहोत. आपले जीवन म्हणजे नक्षत्रांचे देणे आहे. आकाशातील ताऱ्यांकडे पाहताना म्हणूनच ते परके वाटू नयेत कारण त्यांच्याशी आपले रक्ताचे नाते आहे.
खगोलशास्त्र माणसाला संयम आणि स्थितप्रज्ञता शिकवते. अवकाशात घडणाऱ्या घटनांचे कालमान मानवी आयुष्यापेक्षा कितीतरी पटीने मोठे असते. एखादा प्रकाशकिरण आपल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी हजारो वर्षे प्रवास करून आलेला असतो. निसर्गाची ही संथ; पण शाश्वत गती मानवाला संकटात धीर धरायला शिकवते. आकाशात ग्रहण लागते, काळोख दाटतो; पण तो कायमस्वरूपी नसतो. काही काळानंतर सूर्य पुन्हा त्याच तेजाने तळपतो. हाच निसर्गदत्त नियम मानवी आयुष्यातील घटनांकडे तटस्थतेने पाहायला शिकवतो.
मानवी प्रज्ञा ही नेहमीच क्षितिजाच्या पलीकडे पाहण्यास उत्सुक असते. खगोलशास्त्र ही केवळ विज्ञानाची शाखा नसून, ती मानवी जिज्ञासा तृप्त करणारी एक साधना आहे. आपण कुठून आलो आणि या विश्वात आपण एकटेच आहोत का, या प्रश्नांचा शोध घेताना माणूस स्वतःच्या अंतर्मनाचाही शोध घेत असतो. विज्ञानाची ही तर्कसंगत दृष्टी विवेकबुद्धीला दिशा देण्याचे काम करते.
खगोलशास्त्रीय संशोधनाचे फळ केवळ अवकाशापुरते मर्यादित नसून, ते आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग झाले आहे. आज आपण वापरत असलेले ‘जीपीएस’ (GPS) तंत्रज्ञान, हवामानाचा अचूक अंदाज देणारे उपग्रह आणि संदेशवहनाची क्रांती ही सर्व खगोलशास्त्राच्या अभ्यासातूनच शक्य झाली आहे. कर्करोगाच्या निदानासाठी वापरले जाणारे ‘एमआरआय’ (MRI) तंत्रज्ञान असो किंवा मोबाईल कॅमेऱ्यातील प्रगत सेन्सर्स, या सर्वांची मुळे खगोलीय निरीक्षणांसाठी विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानात दडलेली आहेत. ताऱ्यांच्या ऊर्जेचा अभ्यास मानवाला शाश्वत ऊर्जास्रोतांकडे नेण्यास मदत करत आहे. अशा प्रकारे, आकाशातील तेजोगोलांचे वेध घेणारे हे शास्त्र प्रत्यक्षात पृथ्वीवरील मानवी जीवन सुसह्य आणि सुरक्षित करत आहे.
खगोलशास्त्रातील प्रगती केवळ पृथ्वीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही तर ‘जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप’ (JWST) सारख्या आधुनिक दुर्बिणींनी संशोधनाची क्षितिजे विस्तारली आहेत. या दुर्बिणीसाठी विकसित केलेले अत्यंत संवेदनशील इन्फ्रारेड सेन्सर्स आणि ‘वेव्हफ्रंट’ तंत्रज्ञान आज डोळ्यांच्या शस्त्रक्रियेमध्ये (LASIK) अचूकतेसाठी वापरले जात आहे. तसेच, अंतराळातील अत्यंत कमी तापमानात काम करणारी यंत्रणा विकसित करताना लागलेले शोध आज ‘क्रायोजेनिक’ इंधनासाठी आणि वैद्यकीय साठवणुकीसाठी वरदान ठरत आहेत.
ब्लॅकहोलच्या संशोधनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ‘डाटा प्रोसेसिंग’ आणि ‘अल्गोरिदम’मुळे आज इंटरनेटवरील माहितीचा वेग आणि सुरक्षितता वाढली आहे. इतकेच नव्हे तर, ज्या तंत्रज्ञानाने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर पाण्याचा शोध घेतला तेच रडार तंत्रज्ञान आज पृथ्वीवरील तहानलेल्या वाळवंटांची तहान भागवण्यासाठी भूगर्भातील पाणी शोधत आहे. अंतराळ स्थानकावरील पाण्याचा थेंब न थेंब वाचवणारी ‘वॉटर रिकव्हरी सिस्टिम’ आज जगभरातील दुर्गम गावांसाठी शुद्ध पाण्याचा मुख्य स्रोत बनली आहे. अशा प्रकारे, ताऱ्यांच्या अंतरंगाचा वेध घेणारे हे विज्ञान मानवाच्या प्रगतीचा कणा बनले आहे.
हा लेख वाचकांपुढे मांडताना साऱ्या जगाचे डोळे नासाच्या ‘आर्टेमिस’ मोहिमेकडे लागलेले आहेत. मानवाचे चंद्राशी असलेले नाते आता एका ऐतिहासिक वळणावर आले असून, ‘आर्टेमिस II’ च्या माध्यमातून आपण पुन्हा एकदा चंद्राला गवसणी घालण्यास सज्ज झालो आहोत. रीड वाईजमन, व्हिक्टर ग्लोव्हर, क्रिस्टिना कोच आणि जेरेमी हॅन्सन या चार धाडसी अंतराळवीरांचा चंद्राभोवतीचा १० दिवसांचा प्रवास, मानवी जिद्दीची एक नवी गाथा लिहिणार आहे. आपण केवळ जमिनीवर चालणारे जीव नसून, विश्वाचे रहस्य उलगडणारे ‘वैश्विक नागरिक’ आहोत. आकाशातील ताऱ्यांचे वेध घेणे म्हणजे पर्यायाने स्वतःच्याच अफाट क्षमतांचा शोध घेणे आहे. हा प्रवास असाच सुरू राहील....कारण हे जिज्ञासेचे बीज म्हणजे नक्षत्रांचे देणे आहे.

(लेखक खगोलविज्ञानाचे प्रसारक आहेत.)