ती ‘च्या मानसिक आरोग्याचा ‘स्नेहस्पर्श’

(टिप ः लोगो, फोटो मागील सदरातून घेणे)

इंट्रो

दरवर्षी ८ मार्च रोजी आपण महिला दिन साजरा करतो. स्त्रीच्या कर्तृत्वाचा, तिच्या त्यागाचा आणि यशाचा गौरव केला जातो. मात्र, या सर्व धावपळीत स्त्रीच्या शरीरासोबतच तिच्या ‘मनाकडे’ पाहणे आपण विसरतो का? घर आणि करिअर या दोन चाकांवर धावणाऱ्या स्त्रीच्या आयुष्यात मानसिक आरोग्य हा सर्वात दुर्लक्षित विषय आहे. कसा तो समजून घेऊ.
- डॉ. स्नेहल तोडकर - अंधारे, रत्नागिरी
एमबीबीएस, डीपीएम, एमआयपीएस

ती ‘च्या मानसिक आरोग्याचा ‘स्नेहस्पर्श’

स्त्रीच्या आयुष्यातील काही मानसिक संघर्षाचे टप्पे असतात. पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांच्या आयुष्यात जैविक आणि सामाजिक बदल अधिक वेगाने होतात. हे बदल थेट त्यांच्या मानसिक स्थितीवर परिणाम करतात:
* हार्मोनल बदल (Biological Impact): वयात येताना होणारे बदल, मासिक पाळीचा त्रास (PMS), गर्भधारणेदरम्यानची मानसिक ओढाताण आणि रजोनिवृत्ती (Menopause). या प्रत्येक टप्प्यावर इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन यांसारख्या हार्मोन्समध्ये होणारे चढ-उतार स्त्रियांमध्ये नैराश्य किंवा तीव्र चिडचिड निर्माण करू शकतात.

* बाळंतपणानंतरचे नैराश्य (Postpartum Depression): मूल जन्माला आल्यानंतर अनेक स्त्रियांना प्रचंड आनंदाऐवजी रिकामेपण किंवा भीती वाटते. याकडे ''वेडेपणा'' म्हणून न पाहता एक वैद्यकीय स्थिती म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.

* तिहेरी जबाबदारी (Triple Burden): घरकाम, मुलांचे शिक्षण, नोकरी व व्यवसाय या आघाड्यांवर ‘परफेक्ट’ राहण्याच्या दबावामुळे स्त्रियांना ‘बर्नआउट’ (Burnout) अनुभवता येतो. याला मानसशास्त्रात ‘सुपरवुमन सिंड्रोम’ (Superwoman Syndrome) म्हणतात. यामुळे ‘क्रॉनिक फॅटीग’ (Chronic Fatigue) आणि मानसिक थकवा येतो. हे टाळण्यासाठी ‘डिलीगेशन’ (कामं वाटून देणे) अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

- शारीरिक आजार दिसतात, पण मानसिक आजार अनेकदा ‘स्वभाव’ किंवा ‘नखरे’ म्हणून हिणवले जातात. मानसिक ताणाची अदृश्य लक्षणे तुम्हाला वारंवार जाणवत असतील, तर ते धोक्याचे संकेत असू शकतात, जसे की:

* सामाजिक दुरावा : लोकांशी बोलणे टाळणे किंवा एकटे राहणे आवडणे.
* कामात लक्ष न लागणे : साध्या साध्या निर्णयांमध्ये गोंधळ होणे.
* विनाकारण अपराधीपणा (Guilt): मी मुलांकडे नीट लक्ष देत नाहीये का? मी कामात कमी पडतेय का? अशा विचारांचे चक्र सतत चालणे.
* शारीरिक तक्रारी : विनाकारण डोकेदुखी, पाठदुखी किंवा पोटाचे विकार, ज्यांचे मूळ मानसिक तणावात असते.

- या महिला दिनी स्वतःला काय द्याल ?
या महिला दिनानिमित्त प्रत्येक स्त्रीने मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी ‘पंचसूत्री’ अमलात आणली पाहिजे:

* ‘नाही’ म्हणायला शिका : प्रत्येक वेळी प्रत्येकाला खूश करणे शक्य नसते. तुमच्या क्षमतेपेक्षा जास्त काम अंगावर घेऊ नका.
* स्वतःसाठी ‘मी वेळ’ : दिवसातील किमान २०-३० मिनिटे अशी काढा ज्यात तुम्ही फक्त तुमच्या आवडीचे काम कराल. मग ते संगीत ऐकणे असो, वाचन असो किंवा शांत बसणे.
* मदत मागणे म्हणजे कमकुवतपणा नव्हे : घरातील कामात किंवा मानसिक ओढताण होत असताना जोडीदाराची, पालकांची किंवा तज्ज्ञांची मदत मागण्यात कसलाही संकोच बाळगू नका.
* डिजिटल डिटॉक्स ः सोशल मीडियावरील इतरांचे ‘परफेक्ट’ आयुष्य पाहून स्वतःच्या आयुष्याची तुलना करणे थांबवा. हे मानसिक तणावाचे मोठे कारण आहे.
* व्यायाम आणि निसर्ग : निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे किंवा साधे चालणे देखील शरीरातील ‘कोर्टिसोल’ (तणाव वाढवणारे हार्मोन) कमी करण्यास मदत करते.

- तज्ज्ञांचा सल्ला कधी घ्यावा ?
जर तुमची चिडचिड किंवा उदासपणा सलग दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकून असेल आणि त्याचा परिणाम तुमच्या दैनंदिन कामावर किंवा नात्यांवर होत असेल, तर विलंब न करता मानसोपचारतज्ज्ञांचा किंवा समुपदेशकाचा सल्ला घ्यावा. हे औषधोपचार किंवा ‘कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी’ द्वारे पूर्णपणे बरे होऊ शकते.

स्त्री ही कुटुंबाची ऊर्जा आहे. पण ही ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी तिची ''बॅटरी'' म्हणजेच तिचे मन रिचार्ज होणे आवश्यक आहे. कुटुंबातील सदस्यांनीही हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की, स्त्रीला फक्त सोन्याच्या दागिन्यांची किंवा भेटवस्तूंचीच नव्हे, तर तिच्या भावना समजून घेणाऱ्या एका शांत मनाची आणि साथीची गरज असते. या महिला दिनी, आपण प्रतिज्ञा करूया की ''तिच्या'' शारीरिक आरोग्याइतकेच ''तिच्या'' मानसिक आरोग्यालाही जपले जाईल!