किशोरवयीन मुलांशी संवाद साधताना घ्या काळजी

rat19p10.jpg-
38307
डॉ. स्नेहल तोडकर-अंधारे

- राखूया मनाचे आरोग्य .........लोगो

इंट्रो

पौगंडावस्था किंवा किशोरावस्था (Adolescence) हा मानवी जीवनातील असा काळ आहे, जो जितका रोमांचक असतो तितकाच आव्हानात्मकही असतो. साधारणपणे १० ते १९ वयोगटातील या काळामध्ये मुलांमध्ये शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक स्तरावर वेगाने बदल होत असतात. या काळात मुलांना स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करायची असते, ज्यामुळे अनेकदा त्यांचे पालकांशी खटके उडतात. अशा वेळी पालकांनी केवळ ''शिस्त लावणारे अधिकारी'' न बनता ''मित्र आणि मार्गदर्शक'' होणे काळाची गरज आहे.

- डॉ. स्नेहल तोडकर-अंधारे, रत्नागिरी.
एमबीबीएस, डी. पी. एम., एमआयपीएस
-----

किशोरवयीन मुलांशी संवाद साधताना घ्या काळजी

पालकांनी हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, या वयात मुलांचा मेंदू विकसित होत असतो. जो केंद्र निर्णयक्षमता आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याचे काम करतो. दुसरीकडे, भावनांशी संबंधित ''अमिग्डाला'' आधीच सक्रिय असतो. म्हणूनच, किशोरवयीन मुले अधिक भावूक, चिडचिडी किंवा साहसी निर्णय घेणारी वाटू शकतात. हे वर्तन केवळ ''हट्टीपणा'' नसून तो त्यांच्या नैसर्गिक विकासाचा एक भाग आहे.

* संवाद सुधारण्यासाठी पालकांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना :
- उपदेशापेक्षा श्रवण ः जेव्हा मुले तुमच्याशी बोलतात, तेव्हा त्यांना मध्येच अडवून उपदेश देऊ नका. अनेकदा त्यांना फक्त कोणीतरी आपले ऐकून घ्यावे असे वाटते. मला समजतेय तुला काय वाटतेय, असे शब्द त्यांना तुमच्या जवळ आणतात.
- खासगीपणाचा आदर : या वयात मुलांना आपली ''स्पेस'' हवी असते. त्यांच्या डायरी वाचणे, मोबाईल तपासणे किंवा सतत पाळत ठेवणे यामुळे त्यांच्यातील आणि तुमच्यातील विश्वासाला तडा जाऊ शकतो. त्यांना विश्वासात घ्या, जेणेकरून ते स्वतःहून तुमच्याशी गोष्टी शेअर करतील.
- ''नाही'' म्हणण्याऐवजी पर्याय द्या ः मुलांना प्रत्येक गोष्टीसाठी नाही म्हटल्यास त्यांच्यात बंडखोरीची भावना निर्माण होते. त्याऐवजी, एखाद्या कृतीचे परिणाम त्यांना समजावून सांगा आणि त्यांना योग्य निवडीसाठी प्रवृत्त करा.
- डिजिटल युगातील आव्हाने ः आजची पिढी सोशल मीडियाच्या प्रभावाखाली आहे. त्यामुळे सोशल मीडियावरील ''लाईक्स'' किंवा मित्रांकडून मिळणारी दाद त्यांना घरच्यांच्या कौतुकापेक्षा जास्त महत्त्वाची वाटते. त्यांच्या स्क्रीन टाईमबद्दल ओरडण्यापेक्षा, त्यांना सायबर सुरक्षा आणि आभासी जगातील धोक्यांबद्दल शिक्षित करा. पालकांनी स्वतःही मोबाईलचा वापर मर्यादित ठेवून आदर्श घालून दिला पाहिजे.
- शारीरिक बदलांविषयी मोकळेपणाने बोला ः शारीरिक बदल आणि लैंगिक शिक्षण या विषयांवर मुलांशी शास्त्रीय आणि मोकळेपणाने संवाद साधा. जर तुम्ही त्यांच्याशी यावर बोलला नाहीत, तर ते इंटरनेट किंवा चुकीच्या मित्रांकडून अपुरी माहिती घेऊ शकतात.

* पालकांसाठी ''४-सी'' सूत्र
- जोडणी (Connection) : शिस्त लावण्याआधी नाते घट्ट करा. दिवसातील १५ मिनिटे कोणत्याही सल्ल्याशिवाय फक्त त्यांच्याशी गप्पा मारा.
- संवाद (Communication) : प्रश्न विचारताना "का केले0" ऐवजी "तुला काय वाटते0" किंवा "कसे झाले0" असे प्रश्न विचारा
- सातत्य (Consistency) : तुमचे नियम आणि वागणे यात सातत्य ठेवा. आज एका गोष्टीला परवानगी आणि उद्या त्याच गोष्टीला राग, असे करू नका.
- शांतता (Calmness) : मुले जेव्हा ओरडतात, तेव्हा पालकांनी शांत राहून ''इमोशनल मॉडेलिंग'' करणे गरजेचे आहे. मुलाचा राग पाहून स्वतःचा श्वास रोखून धरणे, स्वतःला शांत करणे आणि मग बोलणे. ही जाणीवपूर्वक केलेली कृती आहे.
पौगंडावस्था हा पालकांसाठी परीक्षा घेणारा काळ असू शकतो, पण हीच ती वेळ आहे जेव्हा तुम्ही तुमच्या मुलांशी आयुष्यभराचे घट्ट नाते विणू शकता. त्यांना तुमच्या प्रेमाची आणि पाठिंब्याची खात्री द्या. लक्षात ठेवा, त्यांना तुमच्या ताकदीची नाही, तर तुमच्या समर्थनाची गरज आहे. तुमचा थोडासा संयम आणि समजूतदारपणा त्यांच्या भविष्याला योग्य दिशा देऊ शकतो.

(लेखक सुवर्णपदकप्राप्त मानसोपचारतज्ञ , व्यसनमुक्तीतज्ञ व समुपदेशक आहेत)