ती चा भवताल

‘ती’चा भवताल ----------लोगो
(नवीन आहे)

सोशल मीडिया अन् महिला जगत

सोशल मीडियाचा वापर ही आजच्या युगातील जीवनाचा एक अविभाज्य घटक असल्याचीच बाब झाली आहे; मात्र यामध्ये कोठेतरी डिजिटल साक्षरतेचा अभाव असल्याचेही समोर येत आहे. त्यामुळे डिजिटल साक्षरता फार महत्त्वाची गोष्ट असल्याची बाब अधोरेखित होत आहे. सोशल मीडियाच्या अतिरिक्त वापरामुळे महिलाजगतावर कसा चांगला-वाईट परिणाम झालाय, याचा परामर्श या लेखात घेतला आहे...!
- rat१२p९.jpg-
26O69404
- डॉ. प्रशांत परांजपे, दापोली
----
आजच्या २१व्या शतकातील मानवी जीवनाचा चेहरामोहरा ज्या काही मोजक्या गोष्टींनी बदलला त्यात ‘सोशल मीडिया’ अव्वल स्थानावर आहे. फेसबुक, इंस्टाग्राम, व्हॉट्सॲप, युट्यूब आणि एक्स (ट्विटर) यांसारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सनी केवळ संवादाची माध्यमे बदलली नाहीत तर माणसाच्या जगण्याच्या पद्धतीलाही एक नवे वळण दिले आहे. या आभासी जगाचा सर्वात व्यापक, सखोल आणि दृश्यमान प्रभाव जर कोणत्या घटकावर झाला असेल तर तो म्हणजे महिला जगतावर झाला आहे.
सोशल मीडियाने महिलांना चूल-मूल या पारंपरिक चौकटीतून बाहेर पडून जागतिक स्तरावर स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करण्याची अभूतपूर्व संधी दिली आहे; पण दुसरीकडे, याच माध्यमाच्या गर्भात महिलांच्या सुरक्षिततेचे आणि मानसिक आरोग्याचे अनेक गंभीर प्रश्नही दडलेले आहेत. म्हणूनच, सोशल मीडिया महिलांसाठी वरदान ठरतोय की शाप, याचा वेध घेणे आज गरजेचे झाले आहे. पूर्वी महिलांच्या कर्तृत्वाला अनेकदा भौगोलिक आणि कौटुंबिक मर्यादा येत होत्या; मात्र, सोशल मीडिया हे माध्यम महिला सक्षमीकरणाचे एक मोठे व्यासपीठ बनले आहे.
घराघरांतील महिला सोशल मीडियाच्या माध्यमातून ‘उद्योजिका’ बनत आहेत. रील्स, पोस्ट आणि व्हिडिओंचा वापर करून महिला आपल्या हस्तकला, फॅशन डिझायनिंग, घरगुती खाद्यपदार्थ, ज्वेलरी किंवा ब्युटी प्रॉडक्ट्सचे मार्केटिंग थेट ग्राहकांपर्यंत करत आहेत. ‘रिसेलर’ किंवा ‘इन्फ्लुएन्सर’ म्हणून काम करत अनेक महिलांनी महिन्याला लाखोंची उलाढाल सुरू केली आहे, ज्यामुळे त्यांचे आर्थिक स्वावलंबन वाढले आहे.
सोशल मीडिया हे प्रगतीचे एक उत्तम साधन आहे; पण ते संपूर्ण आयुष्य असू शकत नाही. आभासी जगातील ‘लाईक्स’ आणि ‘कमेंट्स’ पेक्षा खऱ्या आयुष्यातील माणसे आणि नाती अधिक महत्त्वाची आहेत, याचे भान महिलांनी ठेवले पाहिजे. जेव्हा महिला सोशल मीडियाचा वापर स्वतःच्या बौद्धिक, आर्थिक आणि वैयक्तिक विकासासाठी एक ‘मर्यादित साधन’ म्हणून करतील तेव्हाच हे माध्यम महिला जगतासाठी खऱ्या अर्थाने एक ‘वरदान’ ठरेल.
नाण्याला जशा दोन बाजू असतात तसेच सोशल मीडियाचे हे लखलखते जग जितके सुंदर दिसते तितकेच ते आतून पोखरलेले आणि धोकादायकही आहे. या माध्यमाचे महिलांच्या जीवनावर काही अत्यंत गंभीर नकारात्मक परिणाम होत आहेत...

* परफेक्ट लाईफचा आभास अन् मानसिक ताण
सोशल मीडियावर प्रत्येकजण आपले सर्वोत्तम क्षण, सुंदर फोटो, महागड्या वस्तू आणि फिरण्याचे फोटो पोस्ट करत असतो. हे पाहून अनेक महिला नकळतपणे स्वतःच्या खऱ्या आयुष्याची तुलना इतरांच्या या आभासी आयुष्याशी करू लागतात. ‘‘माझं आयुष्य किती निरस आहे,’’ हा विचार त्यांच्या मनात घर करतो. यातूनच न्यूनगंड, शरीराच्या रंगरूपाबद्दल असंतोष आणि शेवटी तीव्र नैराश्य जन्म घेते. त्यामुळे पुढे जाऊन सायबर गुन्हेगारी आणि असुरक्षिततेची टांगती तलवार या मंडळींच्या डोक्यावर राहते.
महिला जगतासाठी सोशल मीडियावरील सर्वात मोठी डोकेदुखी म्हणजे सायबर गुन्हेगारी. ट्रॉलिंग, मॉर्फिंग (फोटोंचा चुकीचा वापर करून चित्रे बनवणे), सायबर स्टॉकिंग (आभासी पाठलाग) आणि इनबॉक्समध्ये येणारे अश्लील मेसेज यामुळे महिलांचे मानसिक स्वास्थ्य धोक्यात आले आहे. फेक अकाऊंट्सच्या माध्यमातून महिलांची भावनिक आणि आर्थिक फसवणूक होण्याचे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढत आहे.
कौटुंबिक सुसंवादाचा बळी ः सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे ‘स्क्रीन ॲडिक्शन’ (मोबाईलचे व्यसन) वाढले आहे. घरात एकत्र राहूनही पती-पत्नी किंवा आई-मुले एकमेकांशी बोलण्याऐवजी मोबाईलमध्ये मग्न असतात. यामुळे कुटुंबातील प्रत्यक्ष जिव्हाळा, सुसंवाद कमी होत चालला असून किरकोळ कारणांवरून वाद आणि घटस्फोटांचे प्रमाण वाढताना दिसत आहे.
तासनतास एकाच जागी बसून स्क्रीन स्क्रोल केल्यामुळे महिलांमध्ये शारीरिक हालचाली कमी झाल्या आहेत. परिणामी, लठ्ठपणा, डोळ्यांचे विकार, निद्रानाश, मान आणि पाठीचे जुनाट विकार महिलांमध्ये कमी वयातच मूळ धरू लागले आहेत. सोशल मीडिया हे एक दुधारी शस्त्र आहे. त्याचा वापर कसा करायचा, हे पूर्णपणे वापरकर्त्याच्या हातामध्ये असते. सोशल मीडिया महिलांसाठी शाप ठरू नये असे वाटत असेल तर महिलांनी केवळ ‘वापरकर्त्या’ न राहता ‘डिजिटल साक्षर’ होणे काळाची गरज आहे. आपल्या खात्याच्या प्रायव्हसी सेटिंग्स सुरक्षित ठेवणे, वैयक्तिक आयुष्यातील प्रत्येक गोष्ट सोशल मीडियावर शेअर न करणे, अनोळखी व्यक्तींच्या फ्रेंड रिक्वेस्ट न स्वीकारणे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःच्या स्क्रीनटाईमवर (मोबाईल वापरण्याच्या वेळेवर) मर्यादा घालणे आवश्यक आहे.

(लेखक निवेदिता प्रतिष्ठान या संस्थेच्या समुपदेशन केंद्राचे प्रमुख संचालक आहेत.)