समजून कोणी घेईना!

डॉ. सुवर्णा बोबडे (समुपदेशक व मानसशास्त्रज्ञ)मन-निर्मळ‘कुणी मला समजूनच घेत नाही,’ ही प्रत्येकाला अनुभवायला मिळणारी आणि सार्वकालिक भावना म्हणता येईल. समोरच्याकडून समजून घेतले जाण्याची इच्छा प्रत्येक वेळी पूर्ण होणे शक्यच नाही. तरीही आपल्याला शांत राहता येईल का?....‘मी इतकं स्पष्ट सांगूनही त्यांना कसं कळत नाही?’... ‘मी काय अनुभवते आहे, हे कोणीच समजून घेत नाही’... ‘इतकं केल्यानंतर तरी लोकांनी मला समजून घ्यायलाच हवं’... हे विचार- अर्थात आपल्या मनातील वाक्यं ऐकायला खूप मानवी वाटतात. समजून घेतलं जाण्याची इच्छा ही प्रत्येक माणसाची मूलभूत गरज असते. आपलं दुःख, प्रयत्न, भावना कुणीतरी ओळखाव्यात, मान्य कराव्यात असं वाटणं साहजिक आहे. पण अडचण तिथे सुरू होते, जिथे ही इच्छा अट्टहासात बदलते- ‘सर्वांनी मला समजून घेतलंच पाहिजे.’.या अट्टहासामागे एक गृहितक असतं. लोकांनी आपले विचार, भावना, हेतू अचूक ओळखावेत; तेही आपण न सांगता! पण प्रत्येक व्यक्ती आपापल्या अनुभवांच्या, संस्कारांच्या आणि मर्यादांच्या चष्म्यातूनच जगाकडे पाहत असते. त्यामुळे दोन माणसं एकाच घटनेकडे पाहूनही वेगवेगळा अर्थ काढू शकतात..राधिकाचीच गोष्ट पहा- राधिका घरात सगळ्यांची जबाबदारी सांभाळते. ऑफिस, घरकाम, मुलांचं वेळापत्रक, सासरच्या अपेक्षा आणि नात्यांची जुळवाजुळव सगळं ती शांतपणे करते. पण तरीही एखादी गोष्ट चुकली, की टीका ऐकावी लागते. तिच्या मनात एकच विचार ठाण मांडून बसतो, ‘मी इतकं करते आहे, तरीही कुणी मला समजूनच घेत नाही. मी काही मोठं नोबेल प्राईज मागत नाहीये, की हारतुरे देऊन सत्कार करा म्हणत नाहीये! पण इतकं सगळं शांतपणे केल्यावर साधे दोन गोड शब्द नाही तर नाही, पण दोन शब्द धड तरी बोलायलाच पाहिजेत...’ या विचारांमुळे तिच्या मनात राग, निराशा आणि दुरावा वाढत जातो. या भावना वर्तनात दिसायला लागतात. अबोला अथवा कमीत कमी बोलणं, सामानाची आदळआपट, चिडचिड, कामं झाल्यावर कुटुंबीयांशी बोलणं टाळण्यासाठी फोन किंवा वाचन करत बसणं, कुटुंबानं एकत्र करण्याच्या सर्व ॲक्टिव्हिटीज टाळणं, मैत्रिणी किंवा जवळच्या व्यक्तींशी वारंवार याच विषयावर बोलून सहानुभूती मिळवणं, इत्यादी..इथे परिस्थितीचे दोन पैलू असतात. एक म्हणजे ‘प्रॅक्टिकल’ बाजू हाताळणं- म्हणजे वरच्या उदाहरणात राधिकाला कामाचं नियोजन, वेळेचं व्यवस्थापन, जबाबदाऱ्यांची विभागणी, संवाद कसा करायचा, आपली बाजू कशी मांडायची, याचा विचार करून बदल कसा करायचा हे ठरवणं गरजेचं असू शकतं. या गोष्टी प्रत्येक घरात वेगळ्या असतात. कुठे काय बदल गरजेचा आहे, हे त्या-त्या व्यक्ती, परिस्थिती आणि प्राधान्यांवर अवलंबून असतं.दुसरा पैलू आहे भावनिक बाजू. थकवा जाणवणं, आपुलकी कमी होणे, यंत्राप्रमाणे कामं करत राहणं, कौतुकाची गरज वाटणं, न समजून घेतल्याची वेदना आणि मनात सतत राग, निराशा या भावना अशा परिस्थितीत जवळजवळ सगळ्यांच्याच अनुभवात येतात. इथे आपण अनेक जण अडकतो..या दोन पैलूंपैकी भावनिक बाजूबद्दल आपण बोलूया. भावनांवर आपल्या विचारांचा प्रभाव असतो. त्यामुळे लोकांनी समजून घ्यावं, दोन धड शब्द बोलावेत, याबद्दलचा हट्ट निराशा आणि राग तीव्र करत असतो. समजून घेतलं जाणं महत्त्वाचं आहे, पण तो हक्क म्हणून मागितला की नात्यांत ताण निर्माण होतो. कारण समज ही आपोआप निर्माण होणारी गोष्ट नाही; ती संवादातून, स्पष्टतेतून आणि कधी कधी गैरसमज दूर केल्यावरच तयार होते. कोणालाही दुसऱ्याला समजून घेण्याचं औपचारिक प्रशिक्षण मिळालेले नसतं, अगदी आपल्यालासुद्धा. ही बाजू उपजत आणि प्रयत्नपूर्वक किती प्रमाणात आहे, हे व्यक्ती, परिस्थिती आणि प्रसंगाप्रमाणे बदलते. समजून न घेता येण्याला इतरही अनेक कारणे असू शकतात..‘त्यांना कळायलाच हवं,’ या विचारामागे अनेकदा अजून एक लपलेली इच्छा असते. ‘मी महत्त्वाची आहे,’ हे सिद्ध व्हावं. पण आपली किंमत इतरांनी किती समजून घेतलं यावर अवलंबून ठेवली, की आपण स्वतःला असहाय्य बनवतो.याचा अर्थ असा नाही की आपल्या भावना महत्त्वाच्या नाहीत किंवा आपण गप्प बसावं. प्रश्न आहे तो विचारांच्या दिशेचा. ‘सर्वांनी मला समजून घेतलंच पाहिजे’ या भूमिकेऐवजी, नातं आणि मानसिक स्वास्थ्य महत्वाचं असेल, तर खालील प्रश्न स्वतःला विचारणं अधिक उपयुक्त ठरतं.माझे विचार माझी वेदना कमी करण्यास, नात्यातील तणाव कमी करण्यास मदत करत आहेत का?मी स्वतःला स्पष्टपणे व्यक्त करते (किंवा करतो) आहे का?माझी बाजू योग्य शब्दात मांडते आहे का?मी समोरच्याला कायमच समजू शकते का?.काही वेळा समोरच्याकडून समजून घेणे मिळणार नाही, तरीही आपण ठीक असू शकतो ही जाणीव मानसिक परिपक्वतेचं लक्षण आहे. कारण प्रत्येक नात्यात, प्रत्येक ठिकाणी, पूर्ण समज मिळेलच असा नियम नाही. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपण स्वतःला समजून घेतो का? आपल्या थकव्याला, मर्यादांना, भावनांना आपण मान्यता देतो का? इतरांनी समजून न घेणे हे वेदनादायक असते, पण जेव्हा स्वतःशी नातं घट्ट होतं, तेव्हा इतरांनी समजून न घेणं कमी वेदनादायक होतं. समजून घेतलं जाणं आनंददायक असतं हे खरं आहे, पण त्यावरच आपलं मानसिक स्थैर्य अवलंबून असण्याची गरज नाही..मनातली इच्छा म्हणते- ‘झालं तर छान, न झालं तरी मी स्वतःला संभाळू शकते. कारण इच्छा ही इच्छा आहे नियम नाही.’अट्टहास म्हणतो- ‘झालंच पाहिजे... नाहीतर...’इच्छेत लवचिकता असते, अट्टहासात ताण. फरक फक्त एका ‘च’चा. परिणाम मात्र मनावर मोठा! अपेक्षा ठेवणं चुकीचं नाही. पण ती पूर्ण झालीच पाहिजे, हा हट्ट सोडता आला तर नाती हलकी होतात आणि मनही..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

समजून कोणी घेईना!

Related Stories