द्रोणागिरी माता मंदिर , ईतिहास आणि धार्मिक वारसा

उरणची ग्रामदेवता : द्रोणागिरी माता
पंकज ठाकूर (वार्ताहर) ः
महाराष्ट्रात देवीची साडेतीन शक्तिपीठे असली, तरी प्रत्येक गावोगावी भक्तिभावाने पूजल्या जाणाऱ्या ग्रामदेवता आणि कुलस्वामिनींना विशेष स्थान आहे. रायगड जिल्ह्यातील उरण तालुक्यातील आणि संपूर्ण कोकण भागाचे श्रद्धास्थान म्हणजे उरणची द्रोणागिरी माता (श्री द्रोणागिरी देवी) होय.
उरण शहरात निसर्गरम्य द्रोणागिरी डोंगरावर हे मंदिर वसलेले आहे. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी साधारणपणे ३०० ते ३५० पायऱ्या चढाव्या लागतात. मंदिराकडे जाणारा रस्ता आणि परिसर झाडीने नटलेला आहे. मंदिरात द्रोणागिरी देवीची तांदळा स्वरूपातील (अमूर्त/स्वयंभू) मूर्ती आहे. तिच्यासोबतच इतर देवी-देवतांच्या मूर्तीही पाहायला मिळतात. द्रोणागिरी माता ही उरण परिसरातील स्थानिक आगरी, कोळी आणि इतर सर्व समाजाची ग्रामदेवता आणि कुलदेवता मानली जाते. उरणमध्ये चैत्र नवरात्रोत्सवात येथे मोठी यात्रा भरते, तर शारदीय नवरात्रोत्सवात देवीचा विशेष शृंगार आणि होम-हवन केले जाते. या दिवसांत संपूर्ण रात्रभर भजन-कीर्तन केले जाते.

ऐतिहासिक आणि पौराणिक पार्श्वभूमी
द्रोणागिरी देवीच्या उत्पत्तीचा संबंध थेट रामायण काळाशी जोडला गेला आहे. युद्धात लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्यावर हनुमानजींनी हिमालयातून संजीवनी बुटी असलेला पूर्ण द्रोणागिरी पर्वत लंकेकडे नेला होता. उड्डाण करताना या पर्वताचा एक छोटा तुकडा उरणच्या या भागात पडला, यामुळे या परिसराला आणि टेकडीला द्रोणागिरी टेकडी असे नाव मिळाले. याच टेकडीवर देवी स्वयंभू तांदळा स्वरूपात प्रगट झाली, जिची द्रोणागिरी माता म्हणून पूजा केली जाते, असे येथील पुजारी जयेंद्र म्हात्रे यांनी सांगितले.

देवीचे तांदळा स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व
हिंदू धर्मसंस्कृतीत आणि शाक्त संप्रदायात देवीचे तांदळा स्वरूप हे अत्यंत प्राचीन आणि पवित्र मानले जाते. तांदूळ (भाताचा दाणा) या शब्दावरून हे नाव पडले असून, यात देवीची कोणतीही मानवनिर्मित कोरीव मूर्ती नसते. हे तांदळाच्या आकाराचे (लांबट) दगड किंवा शिळा असतात, ज्यांना देवीचे रूप मानून पूजा केली जाते. ही रूपे स्वयंभू (निसर्गतः प्रगट झालेली) मानली जात असल्याने अत्यंत जागृत असतात. महाराष्ट्रात वणीची सप्तशृंगी निवासिनी, औंधची यमाई देवी आणि अनेक ग्रामदेवतांचे हेच मूळ स्वरूप पाहायला मिळते. या स्वरूपावर शेंदूर-तेलाचा लेप दिला जातो आणि मागे पितळेचा किंवा चांदीचा सुंदर मुखवटा बसवून साडी, दागिने व फुलांनी सजवले जाते.