मानगडाची गडदेवता श्री विंझाई देवी!

मानगडाची गडदेवता श्री विंझाई देवी!
रायगड जिल्ह्यातील किल्ले मानगडाची ओळख केवळ ऐतिहासिक दुर्ग म्हणूनच नाही, तर येथील गडदेवतेमुळेही विशेष आहे. श्री विंझाई देवी ही बोरवाडी परिसरातील असंख्य भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. किल्ले मानगडाच्या ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये विंझाई, भैरव आणि सबजाई या तीन दैवतांचा उल्लेख आढळतो. त्यापैकी श्री विंझाई देवीला गडदेवतेचा मान आहे. शिवपूर्वकाळात मानगडाला ‘विंझाईचा किल्ला’ असेही संबोधले जात असल्याची माहिती सांगितली जाते. किल्ल्याच्या मध्यभागी असलेल्या विंझाई खिंडीत देवीचे मंदिर आहे. या मंदिरातील काळ्या पाषाणातील महिषासुरमर्दिनीच्या रूपातील देवीची मूर्ती सतराव्या शतकातील असल्याचे सांगितले जाते. देवीचे हे रूप शक्ती, सामर्थ्य आणि दुष्ट प्रवृत्तींवरील विजयाचे प्रतीक मानले जाते.
श्री विंझाई देवी ही प्रामुख्याने चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू समाजाची कुलदेवता मानली जाते. विळेकर देशमुख वंशाचे मूळ पुरुष रामप्रभू यांनी उत्तर हिंदुस्थानातून देवीची मूर्ती आणून ताम्हिणी येथे तिची स्थापना केली, अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. या आख्यायिकेतून देवीच्या उपासनेची परंपरा आणि तिच्याशी जोडल्या गेलेल्या ऐतिहासिक स्मृतींची माहिती मिळते.
नवरात्रोत्सव हा देवीच्या उपासनेतील महत्त्वाचा काळ आहे. या काळात देवीसमोर अखंड नंदादीप तेवत ठेवण्याची परंपरा श्रद्धेने जपली जाते. चैत्रपौर्णिमा आणि दसऱ्याच्या दिवशी देवीसमोर तळी भरण्याचा धार्मिक विधी केला जातो. देवीच्या वार्षिक पूजेचा मान येथील जाधव घराण्याकडे आहे. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात देवस्थानाला सनद देण्यात आली होती. त्यामध्ये नवरात्रोत्सवातील दिवाबत्तीसाठी मानधनाची तरतूद असल्याचा उल्लेख आढळतो.
किल्ले रायगडावरील श्री शिर्काई देवीप्रमाणेच किल्ले मानगडावरील श्री विंझाई देवीला विशेष महत्त्व आहे. इतिहास, श्रद्धा आणि परंपरा यांचा संगम असलेले हे देवस्थान रायगड जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने या देवस्थानाची माहिती नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे, ही ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा जतन करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे.

अशी आहे आख्यायिका
स्थानिक परंपरेनुसार, विळेकर देशमुख वंशाचे मूळ पुरुष रामप्रभू यांनी उत्तर हिंदुस्थानातून श्री विंझाई देवीची मूर्ती आणली आणि ताम्हिणी येथे तिची स्थापना केली. या कथेतून देवीच्या उपासनेचा प्रसार आणि तिच्याविषयी समाजात असलेली श्रद्धा अधोरेखित होते. कालांतराने श्री विंझाई देवीला किल्ले मानगडाची गडदेवता म्हणून मानाचे स्थान प्राप्त झाले. या आख्यायिकेचा उल्लेख देवीशी निगडित पारंपरिक स्मृतींचा भाग म्हणून केला जातो.

माहिती संकलन : संतोष सुतार, माणगाव