Premium| A Timeless Masterpiece: 'चांदनी रातें’, एक जातिवंत कलाकृती!

प्रा. अविनाश कोल्हेnashkohl@gmail.comरशियन लेखक फ्योदर दस्तएव्हस्कीने कादंबऱ्यांप्रमाणेच अप्रतिम कथासुद्धा लिहिल्या आहेत. त्यातील एक कथा म्हणजे ‘स्टारी नाईटस’. त्यावर आधारित ‘चांदनी रातें’ नाटकाचे आता हिंदीत प्रयोग होत आहेत. नाटकाच्या कथानकात चार चांदण्या रात्रींना महत्त्व आहे. एका जातिवंत कलाकृतीची ओळख म्हणजे हे नाटक!.‘चांदनी रातें’चं कथानक सेंट पिटसबर्ग या रशियातल्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या शहरात घडतं. कारण यातील काही पात्रं रशियातील सर्वात मोठं शहर मॉस्कोचा उल्लेख करतात. संहितेबद्दल मात्र बारकीशी तक्रार. कथानकाचे जर भारतीयीकरण केले तर मग पात्रांची नावं का रशियन ठेवली? पात्रांची रशियन वेशभूषा खटकत नाही. नेपथ्य, बाल्कनीचा आणि बारचा सेट... सर्व रशियन आहे. हेही खटकत नाही. रशियन नावं लक्षात ठेवता ठेवता पुरे वाट होते....जागतिक साहित्याच्या पातळीवर रशियन लेखक फ्योदर दस्तएव्हस्कीचं (१८२१-१८८१) मोठेपण सर्वमान्य आहे. त्याच्या ‘क्राईम ॲण्ड पनिशमेंट’, ‘द इडियट’, ‘ब्रदर्स कॅरॅमॅझॉव’ वगैरे कादंबऱ्यांची पारायणं केलेले रसिक नेहमी भेटतात. सिग्मंड फ्राईडच्या मते शेक्सपियरनंतर सर्वात महत्त्वाचा लेखक म्हणजे दस्तएव्हस्की. कादंबऱ्यांप्रमाणेच दस्तएव्हस्कीने अप्रतिम कथासुद्धा लिहिल्या आहेत. त्यातील एक कथा म्हणजे ‘स्टारी नाईटस’. ही कथा १८४८ सालची. आजपर्यंत ती अनेक सिनेमा-नाटकांसाठी जगातल्या अनेक भाषांत वापरली गेली आहे. आता या कथेवर आधारित नाटकाचे हिंदीत प्रयोग होत आहेत. २००७ साली आलेला संजय लीला भन्सालींचा ‘सावरिया’ चित्रपट याच कथेवरून घेतला होता. या कथेला नाट्यरूप देऊन ‘आद्यम’ या उपक्रमांतर्गत मुंबईत हे नाटक मंचित झालं. नाटक जरी हिंदीत असलं तरी अनेकदा रशियन शब्द वापरले आहेत. शिवाय पात्रांची नावं रशियन ठेवली आहेत. या कथेला नाट्यरूप पूर्वा नरेश यांनी दिलं आहे आणि या दोन अंकी नाटकाचं दिग्दर्शन त्यांनीच केलं आहे. नाटकाचा प्रयोग ‘आरंभ प्रॉडक्शन्स’तर्फे सादर झाला..अशा कथांचा एक फायदा म्हणजे एकोणिसाव्या शतकातील रशियातील समाजजीवन, स्त्री-पुरुष संबंध, तरुण स्त्रीच्या लग्नाबद्दल तसंच नवऱ्याबद्दलच्या अपेक्षा वगैरेंचे तपशील समोर येतात. ‘चांदनी रातें’चं कथानक सेंट पिटसबर्ग या रशियातल्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या शहरात घडतं. हा उल्लेखसुद्धा महत्त्वाचा आहे. कारण यातील काही पात्रं रशियातील सर्वात मोठं शहर मॉस्कोचा उल्लेख करतात. महेश एलकुंचवारांच्या ‘वाडा चिरेबंदी’तील विदर्भातल्या एका खेड्यात राहत असलेली तरुण, अविवाहित बहीण एका प्रसंगी म्हणते, ‘मी शिकेन, अमरावतीला जाईन’. लहान शहरातून खेड्यातून मोठ्या शहरात जाण्याचं स्वप्न, हा विषय तसा सार्वत्रिक आहे. या नाटकात दुसरी एक आणि आज फार चर्चेत असलेली थीम म्हणजे एका देशातील लोकांनी दुसऱ्या देशात केलेली बेकायदेशीर घुसखोरी. अलीकडे अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी २०५ भारतीयांना विमानाने अमृतसरला पाठवलं आहे. या नाटकातील या दोन महत्त्वाच्या कथानकांचे धागे नमूद करण्याचं एकमेव कारण म्हणजे काही कथानकं कशी स्थळ-काळाच्या मर्यादा ओलांडतात आणि आजही समकालीन वाटतात..आधीची ‘आशा’ नावाची मुलगी आता सेंट पिटसबर्गच्या एका बारमध्ये ‘नताशा’ (शिम्ली बासू) बनून नोकरी करत असते. तिला मोठं गायक व्हायचं आहे. तीसुद्धा बेकायदा घुसखोरी करून रशियात शिरलेली आहे. तिच्या मागे मागे तिच्यावर एकतर्फी प्रेम करणारा तिचा प्रियकरसुद्धा (कौस्तव सिन्हा) बेकायदा मार्गाने आलेला आहे. नाटकाच्या कथानकात चार चांदण्या रात्रींना महत्त्व आहे. या चार एकापाठोपाठ एक आलेल्या चांदण्या रात्रींत कथानक पुढे सरकतं. हे नाटक जरी अधिकृतरित्या संगीतिका नसलं तरी यात संगीत, गाणी, नृत्य यांना फार महत्त्व आहे. कथानक फ्लॅशबॅक पद्धतीने प्रेक्षकांसमोर उलगडतं. नाटकाची सुरुवात होते तेव्हा प्रौढ वयातला लेखक (डॅनिश हुसेन) प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधतो. स्वतःच्या तरुणपणातील कथा सांगण्यासाठी तरुण लेखक (मंत्र मुग्ध) समोर येतो. .नाटकाचा नायक असलेला हा तरुण लेखक डाव्या विचारांचा आहे. त्याला समाजातील गरिबी, उपाशी मरणारी लहान मुलं वगैरे बघवत नाही. इतरांना हे सर्व कसं बघवतं आणि तरी ते कसं आनंदात पार्ट्या करत जगतात, याबद्दल त्याला राग असतो. बटाट्याचे भाव पडले म्हणून सेंट पिटसबर्ग शहरातील नागरिक आनंदात असतात. लेखकाला मात्र यामुळे बटाटा उत्पादक शेतकऱ्यांचं किती नुकसान झालं असेल, याची चिंता त्रस्त करत असते. विचक्षण प्रेक्षकांना शरद जोशींचं ‘भारत विरुद्ध इंडिया’ आठवतं, तसंच आजही दिल्लीच्या सीमेवर आंदोलन करत असलेले शेतकरी आठवतात. तरुण लेखकाच्या व्यक्तिरेखेत मला गुरुदत्तच्या ‘प्यासा’चा नायक विजय अधूनमधून दिसत होता. हा तरुण लेखक एका सुंदर मुलीच्या, नेस्तेंकाच्या (गिरिजा ओक-गोडबोले) प्रेमात पडतो. त्या मुलीला तिची म्हातारी आंधळी आजी (तृप्ती खामकर) पदराला पिन लावून बाजूला बसवून ठेवत असे; पण तरुण मुलगीच ती. .ती काय अशा बंधनांची पत्रास बाळगते? ती त्यांच्या वाड्यात भाडेकरू म्हणून राहायला आलेल्या एका प्रौढ पुरुषाच्या प्रेमात पडते. आणाभाका होतात. तो काही कामानिमित्त एका वर्षासाठी मॉस्कोला निघून जातो; पण परत येऊन लग्न करण्याचं वचन देऊन जातो. आता वर्ष पूर्ण झालेलं आहे आणि ती त्याची वाट पाहत पुलावर उभी आहे. पुलावर उभी असताना एका तद्दन फिल्मी प्रसंगात तिची तरुण लेखकाशी ओळख होते. मॉस्कोला गेलेला प्रियकर त्या रात्री येत नाही. अशा चार रात्रींची ही कथा आहे..तरुण लेखकात नेस्तेंकाला अतिशय संवेदनशील मित्र मिळतो. त्यांची मैत्री सुरू होते. या कथानकाला समांतर जाणारं कथानक म्हणजे नताशा आणि तिच्या प्रियकराचं. नताशाला वाटतं, की हा प्रियकर तिच्या महत्त्वाकांक्षेच्या मार्गातली धोंड आहे. ती तसं त्याला अनेकदा बोलूनही दाखवते; पण निरपेक्ष प्रेम करणारा प्रियकर तिचे सर्व आक्षेप धुडकावून लावत तिच्याबरोबर त्याच कॅफेत राहतो किंवा दररोज येत राहतो. का? तर ती फक्त दिसावी म्हणून. दस्तएव्हस्कीने या दोन समांतर प्रेमकथांतून आकर्षण, स्वप्न, स्वप्नभंग, अपेक्षा, नैतिकता वगैरेंसारख्या मूलभूत आणि कालातीत भावनांना हात घातला आहे. म्हणूनच १८४८ साली रशिया नावाच्या हजारो मैल दूर असलेल्या आणि पूर्ण भिन्न संस्कृती असलेल्या देशात प्रसिद्ध झालेल्या कथेचं नाट्यरूप २०२५ साली मुंबईत मला खिळवून ठेवत होतं. ही जातिवंत कलाकृतीची ओळख आहे!.नाटकात दिग्दर्शक पूर्वा नरेश यांनी गाणी, कविता, नृत्य वगैरे करमणूकप्रधान घटक जरी मुबलक प्रमाणात वापरले असले तरी नाटकाचा गाभा तसाच ठेवला आहे आणि तो म्हणजे ते एक शोकांतिका आहे. नाटकाचं नेपथ्य (कुशाल महंत) लक्षवेधक आहे. नाटकातल्या अनेक महत्त्वाच्या प्रसंगांचा साक्षीदार असलेला पूल तर एवढा सच्चा वाटतो, की अनेकदा असं वाटतं, की प्रेक्षागृहातून उठावं आणि या पुलावरून एक चक्कर मारून यावी. नाटकाच्या मूडला साजेशी प्रकाश योजना (संकेत पारखे, अस्मित पाठारे) आहे. नाटकाच्या संगीताचा (कैजाद घेर्डा) खास उल्लेख करावा लागेल. रंगमंचाच्या डावीकडे चार वादक बसलेले असतात जे प्रसंगानुरूप जिवंत पार्श्वसंगीत देत असतात; तर कधी नाटकात सादर होत असलेल्या कवितांना चाली देत असतात. दिग्दर्शक पूर्वा नरेश यांनी नाटकात हिंदीतील नामवंत कवी नरेश सक्सेना, विनोदकुमार शुक्ला, केदारनाथ सिंग, अशोक वाजपेयी वगैरेंच्या गाजलेल्या कविता चपखलपणे वापरल्या आहेत. त्यामुळे नाटकाचा मूड गहिरा होत जातो. .Premium|Quantum clock: आत्मनिर्भर भारताचे क्वांटम मिशन.नाटकात एका क्षणी कवी म्हणतो, May your sky be always clear, may your dear smile be always bright and happy and may you be forever blessed for that moment of bliss and happiness which you gave to another lonely and grateful heart... Good Lord, only a moment of bliss? Is not such a moment sufficient for the whole of man’s life? इथे मला गोविंदाग्रजांच्या ‘प्रेम आणि मरण’ कवितेतील ओळी आठवल्या, ‘क्षण एक पुरे प्रेमाचा... वर्षाव पडो मरणांचा... मग पुढे’. ‘नाटक’ यासारखा बहिर्मुख कलाप्रकार इतका तरल आणि काव्यात्म असू शकतो? पूर्वा नरेश यांच्या लेखन आणि दिग्दर्शनाने हा चमत्कार करून दाखवला आहे..Premium| मराठी भाषा गौरव दिन: अभिजात मराठीच्या अभ्यासाला प्रोत्साहन कसे द्यावे?.संहितेबद्दल मात्र बारकीशी तक्रार. कथानकाचे जर भारतीयीकरण केले तर मग पात्रांची नावं का रशियन ठेवली? पात्रांची रशियन वेशभूषा खटकत नाही. नेपथ्य, बाल्कनीचा आणि बारचा सेट... सर्व रशियन आहे. हेही खटकत नाही. रशियन नावं लक्षात ठेवता ठेवता पुरे वाट होते. बाकी दृष्ट लागेल, असा खिळवून ठेवणारा प्रयोग.(लेखक राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय कलासंस्कृतीच्या घडामोडींचे अभ्यासक, राज्यशास्त्राचे निवृत्त प्राध्यापक आणि कादंबरीकार आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.