Premium|Traditional Food: पॅकेजमधली दिवाळी : खाद्यमक्तेदारीचं मृगजळ

भूषण पटवर्थन- saptrang@esakal.comदिवाळीचा उत्सव नुकताच संपला. अजूनही घराघरात दिव्यांचा प्रकाश आणि गोड पदार्थांचा सुगंध दरवळतो आहे. चकली, करंजी, लाडू, शंकरपाळे, कडबोळी, चिवडा, अनारसे हे घरगुती पदार्थ आपल्या सणांचे प्राण आहेत..या पदार्थांत फक्त चव नाही, तर आपली संस्कृती, एकत्रितपणा आणि श्रमाचं सौंदर्य आहे. पण या परंपरेच्या मागे आता एक नवी छाया दिसते. आज दिवाळी, वाढदिवस किंवा कोणताही सण असो; जाहिरातींमध्ये चॉकलेट्स, कुकीज, केक, कँडी आणि पॅकेज्ड गिफ्ट बॉक्सेस यांचा जल्लोष असतो. ‘फेस्टिव्हल ऑफ स्वीट सरप्रायझेस’, ‘गिफ्ट हॅपिनेस’ अशी गोड भाषा वापरून आपल्याला सांगितलं जातं की, आधुनिक उत्सव म्हणजे पॅकेज्ड खाद्यपदार्थांचाच उत्सव..ही फक्त चवीची बदललेली अभिरुची नाही. हा एक खाद्य मक्तेदारीचा खेळ आहे. जगभरात आता अतिप्रक्रिया अन्न विकण्याचं मृगजळ तयार केलं जातं आहे आणि भारत या नव्या बाजाराचा केंद्रबिंदू बनतो आहे. अलीकडेच ‘न्यूयॉर्क टाइम्स’ने ‘अल्ट्राप्रोसेस्ड नेशन’ या शीर्षकाखाली (अॅलिस कॅलहन, १० ऑक्टोबर २०२५) एक सविस्तर लेख प्रसिद्ध केला. या लेखात अमेरिकेतील अन्नप्रक्रियेचा इतिहास, दुसऱ्या महायुद्धानंतर विकसित झालेलं औद्योगिक खाद्यजाळं आणि त्यातून निर्माण झालेल्या आरोग्यसंकटांचा तपशील दिला आहे. लेखात स्पष्टपणे नमूद आहे की, आज अमेरिकेतील ७० टक्क्यांहून अधिक अन्नपुरवठा हा अति-प्रक्रिया केलेल्या खाद्यपदार्थांचा बनलेला आहे आणि त्याचा थेट संबंध स्थूलत्व, मधुमेह, हृदयविकार आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्यांशी जोडला गेला आहे. या पार्श्वभूमीवर, पश्चिमी देशांमध्ये लोकांमध्ये या अन्नाविरुद्ध जागरूकता वाढू लागल्यामुळे आता या उद्योगांचे लक्ष्य भारतासारख्या उदयोन्मुख देशांकडे वळले आहे; जिथे बाजार मोठा आणि नियंत्रण कमी आहे..अन्नाचे रूप आणि औद्योगिक बदलमानवाने अन्नप्रक्रिया करणे हे नवे नाही. धान्य दळणे, दही बनवणे, लोणी मथणे, फळे वाळवणे या प्रक्रिया आरोग्याशी सुसंगत आणि निसर्गाशी जुळलेल्या होत्या. पण विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात अन्नप्रक्रियेचा चेहरा बदलला. ‘अतिप्रक्रिया’ म्हणजे अन्नाचं मूळ स्वरूप हरवून त्यात कृत्रिम घटकांचा उद्योगी मिलाफ. साखर, स्टार्च, फॅट्स, स्वाददायक रसायने, रंग आणि संरक्षक यांचं मिश्रण करून तयार झालेली उत्पादने म्हणजेच आजचं इन्स्टंट नूडल्स, बिस्किट्स, सोडा, पॅकेज्ड स्नॅक्स, फ्रोजेन फूड, फ्लेवर्ड दही, एनर्जी बार्स आणि आता ‘फ्यूजन मिठाई’ म्हणवणारी नवी मालिका. ही उत्पादने सोयीची असली तरी, त्यांच्यातून पोषण कमी आणि व्यसन जास्त मिळतं..सोयीच्या नावाखाली आरोग्याचं अपहरण कंपन्यांनी ‘कन्व्हिनियन्स फूड’ हा शब्द फार हुशारीने विकला. ‘घरासारखं खाणं’, ‘वेळ वाचवा’, ‘हेल्दी स्नॅक’ या सर्व जाहिराती ग्राहकाला आधुनिकतेचा भास देतात. पण हा भासच मृगजळ आहे. या पदार्थांमध्ये इतकी साखर, मीठ आणि कृत्रिम स्वाद असतात की मेंदू त्यावर नियंत्रण ठेवू शकत नाही. हे पदार्थ तृप्ती नव्हे, आसक्ती निर्माण करतातः. जशी एकेकाळी तंबाखूने केली होती. ब्रिटिश मेडिकल जर्नल (२०२३) मधील अभ्यास सांगतो की, अतिप्रक्रिया केलेल्या अन्नाचा आहारात जास्त वापर करणाऱ्यांना अकाली मृत्यूचा धोका १५–२० टक्क्यांनी वाढतो. भारतातील Public Health Nutrition या अभ्यासाने दाखवले की, अशा अन्नामुळे शरीरातील सूक्ष्म पोषक घटकांची कमतरता वाढते. थोडक्यात सांगायचं, तर आपण जास्त खातो, पण कमी पोषक मिळवतो..खाद्यमक्तेदारीचं मृगजळपश्चिम देशांमध्ये आता या अन्नाविरोधात जनजागृती वाढत आहे. त्यामुळे मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी आपला मोर्चा भारताकडे वळवला आहे. कारण इथे लोकसंख्या प्रचंड आहे, मध्यमवर्ग झपाट्याने वाढतो आहे, आणि परंपरागत आहार अजूनही जिवंत आहे. म्हणूनच या बाजारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी जाहिरातींचा मारा सुरू आहे. ‘चॉकलेट दिवाळी गिफ्ट’, ‘फ्यूजन स्वीट्स’, ‘फेस्टिव्हल एडिशन कुकीज’ हे सगळं फक्त विक्री नव्हे, तर मानसिक नियंत्रणाचं शस्त्र आहे. कंपन्या आपल्याला दाखवतात की, हे पदार्थ आनंद, प्रगती आणि आधुनिकतेचं प्रतीक आहेत. पण प्रत्यक्षात हे एक भ्रम आहे. खाद्य मक्तेदारीचं मृगजळ. यामागे उद्देश एकच तो म्हणजे स्थानिक अन्नसंस्कृती आणि घरगुती परंपरा यांना बाजूला करून बाजाराचे दरवाजे अधिक उघडे करणे..भारताचं दुहेरी पोषण संकटभारतात आज दोन विरोधी समस्या एकत्र दिसतात. ग्रामीण भागात अजूनही कुपोषण, अॅनिमिया आणि जीवनसत्त्वांचा अभाव आहे. तर शहरांमध्ये मधुमेह, लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार झपाट्याने वाढत आहेत. NFHS-५ च्या आकडेवारीनुसार बाललठ्ठपणा मागील दशकात जवळपास दुप्पट झाला आहे. मुलांच्या आहारात पॅकेज्ड स्नॅक्स, बिस्किट्स, शीतपेयं आणि फ्रोजन पदार्थ यांचे प्रमाण सतत वाढत आहे. हे सर्व ‘सुविधा’ आणि ‘वेळेचा अभाव’ या नावाखाली होत आहे; पण परिणाम मात्र आरोग्यघातक आहे..सणाचा अर्थ आणि हरवती ओळखदिवाळी म्हणजे प्रकाशाचा उत्सव. पण त्याचबरोबर ती श्रम, सहभाग आणि सृजनशीलतेचा सण आहे. आई, आजी, बहिणी, मुलं... सगळे मिळून पदार्थ बनवतात; त्यात आनंद आणि आपुलकी असते. आज त्या घरगुती दिवाळीचं स्थान घेते आहे, “पॅकेजमधली दिवाळी”. दुकानदार, जाहिरातदार आणि उद्योग हेच आता सण ठरवतात. स्वयंपाकघरातला अनुभव नाहीसा होतो आणि ‘फूड डिलिव्हरी अॅप’ आपल्या संस्कृतीचा नवीन स्वामी बनतो. ही फक्त चवीची नव्हे, तर संस्कृतीची हानी आहे. दिवाळीतील प्रकाशाने दिलेला संदेश आपल्या मनात टिकून राहायला हवा. यावर्षी अनेक घरांत दिवाळीच्या शुभेच्छा चमकदार पॅकेजमधून दिल्या गेल्या चॉकलेट, केक, कुकीज, किंवा गिफ्ट बॉक्सच्या रूपात. पण या ‘पॅकेजमधल्या दिवाळी’नं आपल्याला एक प्रश्न विचारला आहे, आपण खरोखर प्रकाश साजरा करतो आहोत का, की नकळत आपल्या अन्नस्वातंत्र्याचं अंधाराकडे नेणारे दार उघडत आहोत?.Premium|Mohan Bhagvat: विश्वगुरू भारत; एक चिंतनशील दृष्टिकोन.भारताची खरी संस्कृती अजूनही आपल्या खेड्यांत, आदिवासी वस्त्यांत, आणि निसर्गाशी सुसंगत जीवन जगणाऱ्या लोकांत जिवंत आहे. तिथं अन्न हे केवळ पोषण नाही, तर नात्यांचा आणि निसर्गाचा उत्सव आहे. आपण तथाकथित ‘आधुनिक’ शहरी लोक, त्यांच्याकडून शिकून त्या परंपरांचा सन्मान करणे आणि त्यांना पुन्हा आपल्या जीवनात रुजवणे, हाच खरा विकासाचा मार्ग आहे. त्यांच्या साधेपणातून आपण विवेक, संयम आणि संतुलन शिकू शकतो. दिवाळी संपली असली तरी, आरोग्याचा, विवेकाचा आणि आत्मजागरूकतेचा दीप आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रज्वलित ठेवणे हीच खरी, टिकाऊ आणि अर्थपूर्ण दिवाळी ठरेल. आपण पुन्हा आपल्या मुळ संस्कृती आणि त्या मातीतील ज्ञानाला आधुनिक जीवनाशी जोडले तर हीच समृद्ध समाजासाठीची सर्वात मोठी देणगी ठरेल..आपण काय करू शकतो?१. घरगुती अन्नाला प्राधान्य द्या. पारंपरिक, स्थानिक, हंगामी पदार्थ खा.२. लेबल काळजीपूर्वक वाचा. ‘लो फॅट’, ‘हेल्दी’, ‘रिड्यूस्ड शुगर’ या आकर्षक शब्दांवर विश्वास ठेऊ नका.३. शाळा आणि कार्यस्थळांवर जागरूकता वाढवा. मुलांना खरी चव आणि पोषण समजावा.४. सरकारी धोरणे काटेकोर करा. मुलांसाठीच्या जाहिरातींवर निर्बंध, स्पष्ट लेबलिंग आणि स्थानिक अन्नसंस्कृतीचे संरक्षण आवश्यक आहे.(राष्ट्रीय संशोधन प्राध्यापक (आयुष), आणि माजी उपाध्यक्ष, विद्यापीठ अनुदान आयोग.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.