Green Crackers and Air Pollution
esakal
दिवाळीत फटाके फोडल्यानंतर होणारे वायुप्रदूषण आणि त्याचा आरोग्यावर होणारा परिणाम हा दरवर्षी चिंतेचा विषय ठरतो. यावर उपाय म्हणून हरित फटाक्यांचा पर्याय पुढे आला आहे. पारंपरिक फटाक्यांच्या तुलनेत हे फटाके नेमके किती प्रदूषण कमी करतात? त्यांची चाचणी कशी केली जाते? SWAS, STAR आणि SAFAL हे प्रकार कसे वेगळे आहेत? नागपूरमधील राष्ट्रीय उत्कृष्टता केंद्राची यामध्ये काय भूमिका आहे? तसेच, पाकिटावर ‘ग्रीन’ लिहिले म्हणजे फटाके सुरक्षित होतात का? न्यायालयाने फटाके फोडण्याबाबत कोणते निर्बंध घातले आहेत? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेण्यासाठी हा लेख नक्की वाचा.
हरित फटाक्यांमुळे पारंपरिक फटाक्यांच्या तुलनेत काही प्रकारचे प्रदूषण कमी होऊ शकते. मात्र, याचा अर्थ ते पूर्णपणे प्रदूषणमुक्त किंवा सुरक्षित आहेत, असा नाही. केंद्रीय वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेच्या (CSIR) राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्थेने (CSIR-NEERI) हरित फटाक्यांसाठी काही ठरावीक नियम आणि चाचण्या निश्चित केल्या आहेत. दुसरीकडे, महाराष्ट्रात सार्वजनिक ठिकाणी फटाके फोडण्यावर मुंबई उच्च न्यायालयाने काही निर्बंध घातले आहेत. त्यामुळे हरित फटाक्यांमुळे प्रत्यक्षात किती प्रदूषण कमी होते आणि ते वापरताना कोणती काळजी घ्यावी, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
दिवाळी आणि इतर सणांच्या काळात फटाके फोडल्यामुळे हवेत वेगवेगळे प्रदूषक मिसळतात. यामध्ये PM2.5, PM10, सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन डायऑक्साइड आणि बेरियमसारख्या धातूंचा समावेश असू शकतो. या प्रदूषकांमुळे आधीच प्रदूषित असलेल्या शहरांमधील हवा आणखी खराब होऊ शकते.
PM2.5 म्हणजे हवेत तरंगणारे २.५ मायक्रोमीटर किंवा त्यापेक्षा लहान आकाराचे अतिसूक्ष्म कण. श्वास घेताना हे कण फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. PM10 म्हणजे १० मायक्रोमीटर किंवा त्यापेक्षा लहान आकाराचे कण. या कणांचाही आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे हवेतील या कणांचे प्रमाण कमी करणे महत्त्वाचे आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) २०२१ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या वायुगुणवत्तेबाबतच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये PM2.5 आणि PM10 यांसह वेगवेगळ्या प्रदूषकांसाठी मर्यादा ठरवून दिल्या आहेत. तसेच, २४ ऑक्टोबर २०२४ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या माहितीपत्रकात वायुप्रदूषणाचा हृदयविकार, पक्षाघात, फुफ्फुसांचे आजार आणि श्वसनविकारांशी संबंध असल्याचे स्पष्ट केले आहे. मात्र, ही माहिती सर्वसाधारण वायुप्रदूषणाबाबत आहे. WHO ने हरित फटाके सुरक्षित असल्याचे प्रमाणपत्र दिलेले नाही.
