Premium|Marathi Literature : गोष्टीतून अज्ञाताचा शोध; मराठी साहित्याच्या कल्पकतेचा प्रवास

श्याम मनोहर - saptrang@esakal.comमला गोष्ट करायचीयकर. कर ना.मला गोष्ट करायचीय.पुन्हा तेच.मला गोष्ट करायचीय.अडलंय का?मला गोष्ट करायचीय.तुला सुचत नाही का?खूप सुचतंय.मग कर ना गोष्ट.मला सुचतंय, ते नको!.Premium| Panchatantra and Finance: तुम्हाला ठाऊक आहे का? पंचतंत्राच्या गोष्टी गुंतवणुकीचे हे धडे देतात... .बरं. तुला खूप अनुभव असतील ना. त्यातला गोष्ट होण्याजोगा एक अनुभव निवड. कर गोष्ट.माझे अनुभव नकोच!बरं! एखादं दुसरं पात्र, नायक, प्रोटॅगोनिस्ट दिसत असेल ना?खूप दिसतंय. दिसताहेत.मग?माझं पात्र, नायक, प्रोटॅगोनिस्ट नकोच मला. नायक नको. पात्र नको. प्रोटॅगोनिस्ट नको.काही आशय, नवा मुद्दा जाणवत असेल ना?....तो धर.माझा आशय, माझा मुद्दा... नकोच मला.स्फूर्ती, इन्स्पिरेशन येत नाही का?माझी स्फूर्ती, माझे इन्स्पिरेशन नकोच मला.नथिंगनेस... नसतं, पण ते आलंय की काय तुला?माझा नथिंगनेस, माझं नसलेपण नकोय मला.तुझे ‘तू’पणही नकोय तुला....असे आहे? तुला अध्यात्म हवंय? साक्षात्कार हवाय?छे छे! गोष्ट करायचीय मला. अशी गोष्ट करायचीय की गोष्टीतून अज्ञानातले काही शोधले जाईल.संस्कृती म्हणाली, ‘‘भले! भले! शोध लावा, मी वाढेन.’’....ठामपणा करायचा नाही. ठामपणा गोष्टीला आवडत नसतो.घाट, आशय, भाषा, क्रम.समुद्राच्या पाण्याचे बाष्पीभवन होते. काळे ढग निर्माण होतात. पावसाच्या निर्मितीचे विज्ञान आपल्याला माहीत असते.पावसाच्या निर्मितीचा फॉर्म किती व्यामिश्र, गुंतागुंतीचा!प्रत्यक्ष पावसाचे फॉर्म अनेक. रिमझिम पाऊस, धुवांधार पाऊस, मुसळधार पाऊस, वादळी पाऊस, ऊन-पाऊस, संततधार, थांबत थांबत पाऊस, येणार, येणार, येत नाही...नदी आहे, तळे आहे, सरोवर आहे... सोपे फॉर्म.समुद्र... मोठ्ठा फॉर्म.डोंगर, पर्वत, टेकडी, वाळवंट, काळी जमीन, वृक्ष, वेल, अणू, परमाणू, ग्रह, तारे... फॉर्म आहे. शरीर... फॉर्म आहेच.भाषेला फॉर्म असतो. जगण्याला फॉर्म असतो.‘फॉर्म’ म्हणजे घाट.घाट सोपे असतात, गुंतागुंतीचे असतात.गोष्टीला घाट असणार, असतो, सोपा असू शकतो, गुंतागुंतीचा असू शकतो.ध्वनीला घाट आहे? प्रकाशाला घाट आहे? उष्णतेला घाट आहे? गुरुत्वाकर्षणाला घाट आहे?...अमूर्त म्हटले जाते. घाट नाही. नियम आहेत, शिस्त आहे.भावना, विकार... यांना शिस्त आहे?बुद्धीला शिस्त आहे? बौद्धिक शिस्त. अशी संकल्पना आहे.भावना, विकार... मोकाट होऊ शकतात.व्यक्तीला शिस्त आहे? व्यक्तीला शिस्त मान्य असते. आणि व्यक्तीला स्वातंत्र्य हवे असते?व्यक्तीला अमर्याद स्वातंत्र्य हवंय? अमर्याद स्वातंत्र्याचे व्यक्तीचे स्वप्न असते.व्यक्ती अमर्याद स्वातंत्र्य निर्माण करू शकते.कसे?.प्रिय व्यक्ती, आता काहीही कृती करायचे डोक्यात ठेवू नकोस. कृतीला मर्यादा असते. शरीराला काहीही हालचाल करू देऊ नकोस. शरीराला फार स्वातंत्र्य नसते. हात, पाय काही ठरावीक हालचाल करू शकतात. डोळे उघडे ठेवणे, बंद करणे अशी दोन स्वातंत्र्ये डोळ्याला असतात, तिसरे अशिष्ट स्वातंत्र्य - डोळा मारणे असते. डोळ्याला, कानाला कसलेच स्वातंत्र्य नसते.काना, ऐक मुकाट्याने. शरीराकडून, प्रिय व्यक्ती, तुला अमर्यादित स्वातंत्र्य नाही मिळू शकणार...! निराश नको होऊस. अमर्याद स्वातंत्र्याला तयार हो. तुला कल्पनाशक्ती आहे. मोकाट कर कल्पनाशक्ती, कल्पकता. घे अमर्याद स्वातंत्र्य. कल्पकता वापरून गोष्टीला अमर्याद स्वातंत्र्य देता येते. कल्पना कर.कल्पकता उगवली, तेव्हा मानवाची ‘व्यक्ती’ व्हायला सुरुवात झाली.कल्पकता हा व्यक्तीचा प्रमुख गुणधर्म आहे.कल्पकतेतून वाङ्मय, विज्ञान, कला यांचा प्रवाह सुरू आहे.पृथ्वीचा आकार काय? पृथ्वी अवकाशात कशी राहते?पृथ्वीचा आकार, पृथ्वीचे अवकाशात असणे याबद्दल व्यक्तीने कल्पना केल्या. उदाहरणार्थ, पृथ्वी सपाट आहे, पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर आहे.कालांतराने पृथ्वीचा आकार, पृथ्वीचे अवकाशात असणे याची वेगळी जाण, समज आली.प्रिय व्यक्ती, म्हणून कल्पना करायच्याच नाहीत असे अजिबात नाही. एक धडा घ्यायचा... कल्पनेबद्दल ठाम राहायचे नाही.कल्पनेने जाण, तिथपर्यंत जाणे घडते की नाही?धीर धरायचा. गोष्ट कल्पकतून घडते.बुद्धीला बजवायचे, तुला शिस्त हवीय ना? कल्पनेवर लक्ष ठेव. कल्पना आशयापर्यंत जातेय की नाही यावर लक्ष ठेव.जाण, समज म्हणजे आशय.प्रिय बुद्धी, कृपया कर्मठ होऊ नकोस. जाणण्याची एकच शिस्त नसते. अनेक शिस्ती असतात.प्रिय व्यक्ती, जाणण्याच्या अनेक शिस्ती असतात, हे जाणणे म्हणजे स्वातंत्र्य.आशय गोष्टीचा घाट निर्माण करतो, असे एक प्रमेय आहे.वेगवेगळ्या घाटाचे कपडे असतात, तरी शरीर ह्या आशयानुसार.वेगवेगळ्या घाटाचे अन्नपदार्थ असतात, तरी पचन ह्या आशयानुसार.यंत्रांचे आशयानुसार घाट असतात.आता... वेगळा आशय घेऊ......व्यक्तीला ठार करायचेय!बाप रे! ठार करायचे? हा आशय?गळा दाबणं, सुरा खुपसणं... तलवार, गदा, धनुष्यबाण, पिस्तूल, बाँब, अणुबाँब... घाट अनेक... आशय एकच. ठार करणे. बाप रे!गोष्टीला अनंत घाट असू शकतात. आणि अज्ञात तर खूप खूप आहे.आशय अनंत आहे.सूर्य स्थिर. पृथ्वी स्वतःभोवती, सूर्याभोवती फिरते.आपण म्हणतो, सूर्य उगवला, सूर्य मावळला....अशी भाषा वापरून आपल्याला गोष्टीतून अज्ञाताकडे जायचेय. सूर्य उगवला, सूर्य मावळला. अशी भाषा वापरून गोष्ट विज्ञानाला न सापडलेले उघड करते.सूर्य स्थिर, पृथ्वी स्वतःभोवती, सूर्याभोवती फिरते आणि सकाळ, मध्यान्ह, संध्याकाळ घडतात.पृथ्वी स्थिर आणि सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो असे असले, तरीही सकाळ, मध्यान्ह, संध्याकाळ घडणारच की.दोन वेगळ्या घटना आणि परिणाम एकच.दोन कारणे आणि परिणाम एकच.अनेक कारणे आणि परिणाम एकच असे असू शकेल?एकच कारण आणि अनेक परिणाम असे असू शकेल?असे गोष्टीत असते!गोष्टीला क्रम असतो?गोष्टीला क्रम असतो, तो शब्द, वाक्ये यांच्या आपण ठरवलेल्या जागांमुळे.भूक लागली.अन्नग्रहण केले. भूक भागली....भागली, म्हणजे नष्ट झाली.भूक लागली.अन्न मिळाले नाही. उपासमार झाली. देह मरण पावला.मरण पावला म्हणजे नष्ट झाला. जे नष्ट होते, त्याला क्रम असतो.गोष्ट जिवंत राहायची असते!(क्रमशः).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

Premium|Marathi Literature : गोष्टीतून अज्ञाताचा शोध; मराठी साहित्याच्या कल्पकतेचा प्रवास

श्‍याम मनोहर - saptrang@esakal.com

Related Stories