Premium|Rare Minerals: दुर्मीळ खनिजांची ‘अस्त्र’संधी

डॉ. रवींद्र उटगीकरएकविसाव्या शतकातील जगाच्या गरजांपैकी तंत्रज्ञान, हरित ऊर्जा, औषधनिर्मिती आणि शस्त्रनिर्मिती यांमध्ये दुर्मीळ खनिजांची भूमिका महत्त्वाची ठरू लागली आहे. त्यांचा साठा आढळणारे आणि त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे त्यांवर प्रक्रिया करू शकणारे देश जगाच्या अर्थपटलावर स्वतःचे भक्कम स्थान निर्माण करू शकतील. .जागतिकीकरणाच्या पश्चात आणि डोनाल्ड ट्रम्प युगात जगाच्या भू-राजकीय पटलावर वर्चस्व ठेवू पाहणारे देश हे या ‘तुकड्यां’वर ताबा ठेवून एक प्रकारची स्वर्गानुभूती मिळवू पाहात आहेत! हे ‘तुकडे’ आहेत दुर्मीळ खनिजांचे. पृथ्वीच्या पोटात दडलेल्या दहा हजारांहून अधिक प्रकारांपैकी दोनशे खनिजांचे. ती दुर्मीळ म्हटली जातात, कारण माणसाच्या मुठीत ठेवता येण्याएवढ्या घसघशीत प्रमाणात ती एका वेळी, एका ठिकाणी आढळत नाहीत. त्यामुळेच अमेरिका या मुद्द्यावरून युक्रेनशी सौदा करू पाहात आहे. आपल्या देशात निसर्गतःच मोठा साठा असणाऱ्या दुर्मीळ खनिजांचे ‘हत्यार’ चीन आजच्या तंत्रज्ञान वर्चस्वाच्या लढाईत करू पाहात आहे आणि भारतासारखे देश आपल्या खिशातही हे नव‘चलन’ खुळखुळेल काय, याची शक्यता तपासत आहेत..या वसुंधरेवर स्वर्ग नाही हे खरे; पण त्या स्वर्गानुभूतीचे तुकडे-तुकडे मात्र विखुरलेले आहेत.-रना (फ्रेंच लेखक).उत्खननाची शक्यता लक्षात घेता फक्त १७ प्रकारांत वर्गीकरण केलेल्या मोजक्या खनिजांच्या मागे जग धावत आहे. उत्खनन महाकठीण आणि खर्चिक असल्यामुळे ही खनिजे मुबलक उपलब्धतेची, तरीही दुर्मीळ उपयोगाची आहेत. यांपैकी काही तर तांबे आणि कथिलाएवढ्या मुबलक प्रमाणात आढळतात. परंतु एकत्रित साठ्यांच्या स्वरूपात आढळण्याला असणाऱ्या मर्यादा आणि परस्परांत मिश्रण झालेल्या किंवा युरेनियम, थोरियम यांसारख्या किरणोत्सर्ग पदार्थांत मिश्रण झालेल्या रूपांतील आढळामुळे ती उपयोगात आणता येत नाहीत. रासायनिक गुणधर्मांमुळे ती विलग करणे किंवा शुद्ध करणेही कठीण जाते. त्यांच्या उत्पादनप्रक्रियेत किरणोत्सर्गी किंवा विषारी टाकाऊ पदार्थ बाहेर पडतात, हादेखील धोका आहे..औषधे, ऊर्जा आणि शस्त्रे ही जगाच्या व्यवहारांवर वर्चस्व ठेवण्यासाठी विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून वापरली गेलेली प्रमुख ‘हत्यारे’ आहेत. यांतील खनिज ऊर्जेला पर्याय ठरू पाहात असलेली हरितऊर्जा व त्यावर आधारित इलेक्ट्रिक वाहने आणि शस्त्रोद्योग यांसाठी या खनिजांचा वापर केला जातो. इलेक्ट्रॉनिक्स तंत्रज्ञानातही त्यांचा उपयोग होतो. उदा. पवनचक्क्या, सौरपंखे व चार्ज करून पुन्हा वापरता येणाऱ्या बॅटऱ्यांमध्ये आणि इलेक्ट्रिक वाहनांसाठी लागणाऱ्या निओडायमियम व डायस्प्रोसियम या रूपांत, संरक्षण उद्योगातील क्षेपणास्त्रे, लढाऊ विमाने व रडार यंत्रणा यांत आणि स्मार्टफोन, लॅपटॉप किंवा सेमीकंडक्टर अशा इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांत ही खनिजे उपयोगात येतात. थोडक्यात, २१ व्या शतकाच्या संदर्भात देशाची प्रगती, सुरक्षितता या दोन्ही दृष्टींनी खनिजांना विशेष महत्त्व आहे. व्यापारवर्चस्वातील हत्यार शीतयुद्धोत्तर जगातील अमेरिकेच्या वर्चस्वाला चीन आव्हान देऊ पाहात आहे. जगातील दुर्मीळ खनिजांचे ६० ते ७० टक्के उत्खनन आणि ८५ ते ९० टक्के प्रक्रिया ही एकट्या चीनच्या ताब्यात आहे..चीनमध्ये, विशेषतः इनर मंगोलिया या स्वायत्त प्रांतात या खनिजांचे मोठे साठे आहेत. त्यात या देशाने दूरदर्शी निर्णय घेऊन या खनिजांचे उत्खनन आणि प्रक्रिया यांमध्ये दीर्घकाळ मोठी गुंतवणूक केली. त्या उद्योगातून होणारी पर्यावरणाची हानी हा विषय ढिलाईने हाताळला आहे आणि त्यांच्या निर्यातीवरही नियंत्रण ठेवले आहे. जपानबरोबरच्या भूभाग नियंत्रणाच्या विषयाने २०१०मध्ये डोके वर काढले असताना त्या देशाला या खनिजांचा पुरवठा रोखण्याचे पाऊल उचलून, हा व्यापारविषय भूराजकीय हत्यारासारखाही आपण वापरू शकतो, हा इशारा चीनने जगाला दिला आहे. अमेरिकेतही डोनाल्ड ट्रम्प यांचे हेच इरादे आहेत. युद्धग्रस्त युक्रेनला रशियाचा मुकाबला करण्यासाठी आजवर दिलेल्या मदतीच्या मोबदल्यात त्या देशातील पाचशे अब्ज डॉलर मूल्य असणाऱ्या दुर्मीळ खनिजांच्या साठ्याचा ताबा द्यावा, अशी अमेरिकेची मागणी आहे. ती मान्य न केल्यास युक्रेनमधील इंटरनेट सेवा एलॉन मस्क यांच्या ज्या स्टारलिंक व्यवस्थेकडून पुरवली जाते, ती खंडित करण्याचा इशारा अमेरिकेने दिला आहे. दुर्मीळ खनिजांच्या जागतिक बाजारपेठेवरील चीनचे नियंत्रण कमी करण्यासाठी अमेरिका खाणकाम वाढवत आहे आणि त्याचा प्रक्रियाउद्योग चीनपासून तोडण्याचा प्रयत्न करत आहे. कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, आफ्रिकी देश आणि ‘क्वाड’ ही संघटना दुर्मीळ खनिजांची नवी पुरवठासाखळी प्रस्थापित करू पाहात आहेत..व्यापारवर्चस्वाची ही लढाई अमेरिका व चीन यांच्यात पुन्हा संघर्षाची ठिणगी पडण्याला कारणीभूत पडेल का, हा विषय नजीकच्या काळात उलगडेल. परंतु केवळ या देशांपुरतीच त्याची व्याप्ती न राहता, दुर्मीळ खनिजांचा मुबलक साठा आढळणारे म्यानमार, ग्रीनलँड आणि काही आफ्रिकी देशही त्यांच्या निर्यातीचे नियमन करण्याच्या विचारात आहेत. भारतामध्येही साठे, पण....First-Generation Learners: माझ्या गावात तर मुलगेपण पदवी पर्यंत शिकले नाहीत, मी कसं शहरात जाऊन शिकणार?, पहिल्या पिढीतील शिक्षणार्थी लेकीचा सवाल.सुदैवाने, आपल्या देशातील दुर्मीळ खनिजांचा साठा हा जगात पाचव्या क्रमांकाचा आहे. परंतु हे साठे कमी प्रतीचे व किरणोत्सर्गी असल्याने त्यांवरील प्रक्रिया खर्चिक आणि गुंतागुंतीची आहे. त्यांतही आपल्याकडे हलकी खनिजे अधिक प्रमाणात आढळतात. अणूंच्या वजनावरून या खनिजांची हलकी आणि जड अशी विभागणी केली जाते. हलकी खनिजे मोबाइल फोन, इलेक्ट्रिक वाहने, वैद्यकीय उपकरणे आणि काही औद्योगिक कारणांसाठी उपयोगात येतात. परंतु ती मानवी प्रकृतीसाठी हानिकारक आणि पर्यावरणासाठी धोकादायक मानली जातात. त्यामुळेच जड खनिजांपेक्षा सहज उपलब्ध होणारी असूनही त्यांची उपयुक्तता मर्यादित राहते. जड खनिजे ही त्यांच्या विशिष्ट चुंबकीय गुणधर्मांमुळे अधिक उपयोगाची ठरतात. इलेक्ट्रिक वाहनांच्या मोटर, पवनचक्क्यांचे जनरेटर अशा उच्च कामगिरीची गरज असणाऱ्या ठिकाणी त्यांचा वापर केला जातो. भारताकडे या खनिजांसाठीचे खाणकाम, विलगीकरण, ऑक्साइड स्वरूपातील शोधन, धातूनिष्कर्षण यांसाठीचे तंत्रज्ञान व प्रक्रिया निपुणता आहे. परंतु धातूनिष्कर्षणापुढील टप्प्यांवरील औद्योगिक स्तरावरील प्रक्रिया आपण विकसित केलेल्या नाहीत. समुद्रकिनारच्या वाळूमध्ये आढळणारी खनिजे हा आपल्या देशासाठीचा सर्वांत मोठा खजिना आहे. जगातील एकूण अशा साठ्यांपैकी जवळपास ३५% साठे भारतामध्ये आहेत. इल्मेनाइट, सिलिमनाइट, झिरकॉन, मोनझाइट अशा खनिजांचा यांत समावेश होतो. परंतु या क्षेत्रात काम करण्याचे परवाने सरकारने केंद्रीय अणुऊर्जा विभागाच्या अखत्यारीत आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील काही कंपन्यांपुरतेच मर्यादित ठेवले आहेत. ‘बीच मिनरल्स प्रोड्युसर्स असोसिएशन’च्या अंदाजानुसार, या क्षेत्रात १.२१ लाख कोटी रुपयांची भांडवली रोजगारनिर्मिती करण्याची आणि पन्नास हजार कोटी रुपयांचे परकी चलन वाचवण्याची क्षमता आहे..India's Federalism: भारतीय संघराज्य सहकार्याकडून स्पर्धेकडे.दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या मांडणीत खनिजऊर्जेने महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. आताही पृथ्वीच्या पोटात दडलेला खजिनाच अर्थकारणाची चाके फिरवण्याच्या स्थितीत राहील.त्यातून होणारा विकास कोणाला स्वर्गानुभूती देईल का, याचे उत्तर काळच देईल. परंतु त्याच दुर्मीळ खनिजांच्या वापरातून होणाऱ्या शस्त्रनिर्मितीमुळे आणखी कोणाला तरी नरकयातना भोगाव्या लागू नयेत, एवढी माफक अपेक्षा ठेवू..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.