William Penn European Peace Plan History
esakal
डॉ. सदानंद मोरे
हेन्रीची हुशारी, कर्तबगारी, प्रामाणिकपणा, त्याचा समकालीन युरोपीय सत्ताधीशांवर असलेला प्रभाव इत्यादी सर्व अनुकूल बाबी गृहीत धरूनही त्याच्या प्रकल्पाची उपयुक्तता व व्यावहारिकता मान्य करूनही सत्ताधाऱ्यांनी त्याला प्रतिसादच दिला नसता तर सगळेच मुसळ केरात! सुदैवाने बहुतेक युरोपीय सत्ताधाऱ्यांनी हेन्रीच्या या योजनेला पाठिंबा दिल्याचे दिसून येते. खरेतर हेन्रीप्रकल्पाचे पुनरुज्जीवन करणे हेच पेरीचे उद्दिष्ट दिसते.
जगातील युद्धांची व लढायांची संख्या व विज्ञान-तंत्रज्ञानामुळे त्यांच्या तीव्रतेत आणि संहारक्षमतेत होणारी वाढ विचारात घेऊनही जगाला खरोखर तीव्र इच्छा किंवा आर्त कशाची असेल, तर ती शांतीची आणि शांतीसाठी उपयुक्त ठरेल अशा उपायांची याबाबत कोणाला शंका घ्यायचे कारण नाही. जगाच्या पाठीवर फक्त आणि फक्त आपल्याच वंशाचे, राष्ट्राचे व धर्माचे लोक असावेत, इतरांचा नायनाट व्हावा अशी असुरी आकांक्षा बाळगणारे लोक अस्तित्वातच नाहीत असे समजायचे कारण नाही, हे इतिहासाने सिद्ध केले आहे; पण अशा लोकांची संख्या फार नसते. अर्थात, जी असते ती इतरांची दिशाभूल करून त्यांना आपल्या कळपात खेचण्यात काही प्रमाणात तरी यशस्वी होते हेही सत्यच आहे. अशा परिस्थितीत शांतीचे आणि शांतीच्या उपायांच्या प्रयत्नांचे दर्शन घडवणारा इतिहास सांगायची आवश्यकता अधोरेखित झाल्याशिवाय राहत नाही. प्रस्तुत प्रकल्पाचा उद्देश हाच आहे.
युद्ध काय आणि अर्थात त्या अनुषंगाने युद्ध थांबवून शांतता नांदविण्याचे प्रयत्न काय, या दोन्ही गोष्टी युरोपात अधिक प्रमाणावर झाल्याचेही इतिहासाची साक्ष काढत म्हणता येते. या प्रयत्नांत सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक अशा दोन्ही स्तरांचा समावेश करावा लागतो. अर्थात, हासुद्धा इतिहासक्रमाचाच एक स्वाभाविक भाग असल्याचे म्हणावे लागते. युद्धांमार्फत जगभर साम्राज्ये निर्माण करण्यात; ती करताना जगातील अन्य राष्ट्रांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेण्यात आणि अर्थातच एकमेकांशीही तशीच युद्धे करीत स्पर्धा करण्यात पाश्चिमात्य म्हणजेच युरोपीय राष्ट्रेच आघाडीवर होती, हे वेगळे सांगायची गरज नाही. साहजिक युद्धामुळे होणारी हानी, आणि ती थांबवण्याची गरज आणि त्यासाठी करावे लागणारे उपाय, शोधावे लागणारे मार्ग यांची चर्चा युरोपात अधिक प्रमाणावर होणे अपेक्षितच आहे. तसेच ही चर्चा केवळ बौद्धिक करमणुकीचा भाग न राहता त्या अनुषंगाने त्या दिशेने काही कृती होणे हेदेखील अपेक्षितच. युरोपात या दोन्ही गोष्टी घडल्या. त्यांच्यापैकी एकाची चर्चा आपण विल्यम पेन या ब्रिटिश-अमेरिकी क्वेकरपंथीयाच्या संदर्भात केली. क्वेकर पंथाच्या संस्थापक जॉर्ज फॉक्स याने धर्माच्या, धर्मपंथाच्या नावाखाली युरोपात होत असलेला उच्छाद ऐकला, अनुभवला होता. भरीत भर म्हणजे हे प्रकार ज्या धर्मासाठी होत असल्याची हाकाटी केली जात होती, त्या ख्रिस्ती धर्माचे संस्थापक येशू ख्रिस्त यांची शिकवण काहीतरी वेगळेच सांगत असल्याचेही फॉक्सच्या लक्षात आले व त्याने ख्रिस्ताच्या मूळ विचारांकडे जाण्यासाठी क्वेकर पंथाची स्थापना केली. या क्वेकरांना युद्ध हा शब्दसुद्धा कानावर पडू नये, असे वाटायचे. म्हणून तुरुंगवासादी छळ सोसूनही त्यांनी युद्ध आणि युद्धाला सहाय्यभूत होऊ शकणाऱ्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष कृती यांच्यापासून दूर राहण्याचा मार्ग पत्करला. इतकेच काय, परंतु अशी युद्धे ज्यातून घडतात त्या राजकारणनामक गोष्टीलाही त्यांनी तितकेच त्याज्य मानले. युद्धविरोधाने ते इतके पछाडले होते, की युद्ध होऊ नये, शांतता नांदावी यासाठीही राजकारण नावाची गोष्ट वापरता येते, इतकेच काय पण प्रसंगी मोठे युद्ध थांबवण्यासाठी लहान प्रमाणावर युद्ध करणे हासुद्धा एक उपाय ठरू शकतो या शक्यतेकडेही त्यांचे दुर्लक्ष झाले.
