पान १० - २१ साठी
०००००००
द्राक्ष विशेषांक
----------------------
अचून व्यवस्थापनासाठी स्वयंचलित हवामान केंद्र
--------------------------------------
पारंपरिक पद्धतीने शेतकरी द्राक्ष बागेची नियमित पाहणी करतो. मात्र दोन पाहण्यांच्या दरम्यान झालेला अल्पकाळाचा पाऊस, रात्री वाढलेली आर्द्रता, तापमानातील अचानक बदल किंवा वाऱ्याची दिशा याची नोंद राहू शकत नाही. स्वयंचलित हवामान केंद्र मात्र ठरावीक अंतराने हवामानाची नोंद सातत्याने करते. या माहितीच्या आधारे सिंचन, रोग, किडीची जोखीम आणि फवारणीची योग्य वेळ ठरवता येते.
---------------------------------------
डॉ. सुयोग खोसे, भरत टेमकर, वैभव शिंदे
--------------------------------
द्राक्ष शेतीमध्ये उत्पादनाबरोबरच दर्जा, मणींची गुणवत्ता, रोगमुक्तता आणि बाजारपेठेच्या अपेक्षा पूर्ण करणे महत्त्वाचे झाले आहे. या व्यवस्थापनात हवामान हा प्रभावी घटक आहे. तापमान, आर्द्रता, पाऊस, वारा, सौरकिरण आणि मातीतील ओलावा यांतील बदल द्राक्षवेलीच्या वाढीवर, रोग-किडीच्या प्रादुर्भावावर, सिंचनावर आणि फवारणीच्या परिणामकारकतेवर परिणाम करतात. त्यामुळे केवळ अंदाजावर किंवा ठरावीक दिनदर्शिकेवर आधारित व्यवस्थापन करण्याऐवजी बागेतील प्रत्यक्ष परिस्थिती मोजून निर्णय घेणे आवश्यक आहे. यासाठी स्वयंचलित हवामान केंद्र हे आधुनिक द्राक्ष उत्पादनातील महत्त्वाचे साधन ठरत आहे.
स्वयंचलित हवामान केंद्राची आवश्यकता ः
पारंपरिक पद्धतीने शेतकरी बागेची नियमित पाहणी करतो. मात्र दोन पाहण्यांच्या दरम्यान झालेला अल्पकाळाचा पाऊस, रात्री वाढलेली आर्द्रता, तापमानातील अचानक बदल किंवा वाऱ्याची दिशा याची नोंद राहू शकत नाही. स्वयंचलित हवामान केंद्र मात्र ठरावीक अंतराने हवामानाची नोंद सातत्याने करते. या माहितीच्या आधारे सिंचन, रोग, किडीची जोखीम आणि फवारणीची योग्य वेळ ठरवता येते.
केंद्राचे स्थान निवड ः
१) स्वयंचलित हवामान केंद्राचे स्थान निवडताना प्रतिनिधिक क्षेत्र निवडणे महत्त्वाचे आहे. झाडे, इमारत, पाण्याची टाकी किंवा इतर अडथळ्यांमुळे सेन्सरवर सावली किंवा वाऱ्याचा अडथळा निर्माण होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
२) हवामान सेन्सर मोकळ्या वातावरणात योग्य उंचीवर असावेत. द्राक्षबागेतील स्थानिक सूक्ष्म हवामान समजण्यासाठी मुख्य स्वयंचलित हवामान केंद्र बरोबर आवश्यकतेनुसार छत्रीतील तापमान, आर्द्रता किंवा पानावरील ओलावा मोजणारे पूरक सेन्सर बसवता येतात.
३) मृदा सेन्सर ठिबक क्षेत्र आणि मुळांच्या कार्यक्षम क्षेत्राचे प्रतिनिधित्व करतील अशा ठिकाणी दोन किंवा अधिक खोलीवर बसवणे उपयुक्त ठरते.
हवामान केंद्राचे प्रमुख हवामान घटक ः
तापमान : किमान व कमाल तापमानाची नोंद द्राक्षवेलीच्या वाढीच्या अवस्था, उष्णता ताण आणि थंडीच्या जोखमीचे मूल्यांकन करण्यासाठी उपयुक्त आहे. फुलोरा, मणी वाढ आणि पक्वतेच्या काळात तापमानातील बदलांचा विशेष विचार करावा.
सापेक्ष आर्द्रता : तापमानासोबत सापेक्ष आर्द्रता मोजल्यास बागेतील ओलसर वातावरणाचे स्वरूप समजते. जास्त आर्द्रता आणि पानांवरील ओलावा वाढल्यास काही बुरशीजन्य रोगांची जोखीम वाढू शकते.
पर्जन्यमापक : पावसाची वेळ, एकूण पर्जन्यमान आणि पावसाची वारंवारता नोंदविण्यासाठी पर्जन्यमापक आवश्यक आहे. पाऊस झाल्यानंतर सिंचनाची गरज पुन्हा तपासता येते तसेच रोग जोखीम विश्लेषणात पर्जन्यमानाचा उपयोग होतो.
वाऱ्याचा वेग आणि दिशा : फवारणीच्या वेळी वाऱ्याचा वेग आणि दिशा अत्यंत महत्त्वाची आहे. जास्त वाऱ्यात फवारणी केल्यास द्रावणाचा अपव्यय, लक्ष्याबाहेर जाणे आणि फवारणीतील असमानता वाढू शकते. त्यामुळे सुरक्षित फवारणीची वेळ निवडण्यास मदत होते.
सौरकिरणोत्सर्ग व सूर्यप्रकाशाचे तास : प्रकाशसंश्लेषण, बाष्पोत्सर्जन आणि वेलीच्या वाढीच्या स्थितीचे विश्लेषण करण्यासाठी सौरकिरण महत्त्वाचे आहेत. बाष्पीभवनाच्या मागणीचा अंदाज घेऊन सिंचन नियोजन सुधारता येते.
वायुदाब, यूव्ही आणि पानांचा ओलावा : वातावरणीय दाबातील बदल हवामानातील बदलांचा पूरक संकेत देतात. यूव्ही किरणोत्सर्गाची नोंद सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेचे विश्लेषण करण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते. पानांवर किती काळ ओलावा टिकून आहे हे मोजणारा पानांचा ओलावा सेन्सर द्राक्षातील रोग जोखीम समजण्यासाठी विशेष उपयुक्त आहे.
मृदा सेन्सरची गरज ः
द्राक्ष बागेतील स्वयंचलित हवामान केंद्र प्रणाली केवळ वातावरणापुरती मर्यादित नसावी. मुळांच्या क्षेत्रातील परिस्थिती समजण्यासाठी मृदा सेन्सर जोडणे आवश्यक आहे.
मृदा आर्द्रता : विविध थरांतील ओलावा मोजल्यास वरच्या थरात आणि मुळांच्या खालील भागात पाणी किती उपलब्ध आहे हे समजते. ठिबक सिंचनाची वेळ आणि पाण्याचे प्रमाण ठरवताना या माहितीचा उपयोग होतो.
मृदा तापमान : मुळांची क्रिया, पोषकद्रव्यांचे शोषण आणि मातीतील जैविक प्रक्रियांवर मातीच्या तापमानाचा परिणाम होतो.
सामू : मातीची आम्लता-क्षारता आणि खत व्यवस्थापनासाठी ही माहिती आवश्यक आहे.
इसी : विद्युत चालकता मातीतील विद्राव्य क्षारांची स्थिती दर्शवते. द्राक्षात क्षारता वाढल्यास मुळांच्या पाणी शोषणावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो; त्यामुळे ‘ईसी’च्या नोंदी सिंचन व खत व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
अन्नद्रव्यांची परिस्थिती : नायट्रोजन, स्फुरद आणि पालाश यांची स्थिती जाणून घेण्यासाठी सेन्सरचा उपयोग करता येतो. मात्र सेन्सरची अचूकता, स्थानिक मातीचा प्रकार आणि प्रयोगशाळेतील मृदा परीक्षण यांची पडताळणी करूनच खताची अंतिम मात्रा निश्चित करावी.
-----------------------------------------------
इन्फो ः
संकलित माहितीचा योग्य वापर ः
सेन्सरमधून मिळालेली माहिती ही डेटा लॉगरमध्ये साठवली जाते. GSM/४G, LoRa किंवा इतर संप्रेषण प्रणालीद्वारे तो क्लाउड सर्व्हरवर पाठवता येतो. मोबाइल ॲप किंवा वेब डॅशबोर्डवर त्याचे ग्राफ, अलर्ट आणि ऐतिहासिक नोंदी पाहता येतात. अशा प्रकारे शेतकरी केवळ वर्तमान स्थितीच नव्हे तर मागील दिवसांचा ट्रेंड समजू शकतो.
सिंचन व्यवस्थापन :
मातीतील आर्द्रता, पाऊस, तापमान, आर्द्रता आणि बाष्पीभवनाचा विचार करून सिंचनाची वेळ व कालावधी अधिक अचूक ठरवता येतो. गरजेपेक्षा जास्त पाणी देणे टाळता येते आणि पाण्याची बचत होते.
रोग-किडी व्यवस्थापन :
तापमान, सापेक्ष आर्द्रता, पाऊस आणि पर्ण ओलावा यांचा एकत्रित डेटा रोगासाठी अनुकूल परिस्थिती ओळखण्यास मदत करतो. त्यामुळे प्रतिबंधात्मक उपाय आणि निरीक्षणाची वेळ अधिक योग्य ठरवता येते.
फवारणी नियोजन :
पाऊस, वारा आणि आर्द्रता यांची माहिती पाहून फवारणीची योग्य वेळ निवडता येते. फवारणीनंतर पाऊस होण्याची शक्यता असल्यास अनावश्यक फवारणी टाळता येते.
खत व्यवस्थापन आणि फर्टिगेशन :
स्वयंचलित हवामान केंद्रातील माहिती तसेच मृदा सेन्सरमधील माहितीचा उपयोग खत व्यवस्थापन अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करण्यासाठी करता येतो. मात्र केवळ नत्र, स्फुरद,पालाश सेन्सरच्या एका रीडिंगवरून संपूर्ण खत मात्रा ठरवणे योग्य नाही. माती परीक्षण, पान/पेटिओल विश्लेषण, पिकाची अवस्था, मागील खत व्यवस्थापन आणि हवामान डेटा यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. आज काही कंपन्या द्राक्षबागेसाठी डेटा-आधारित खत व्यवस्थापन, स्टेजनुसार फर्टिगेशन सल्ला आणि स्वयंचलित फर्टिगेशनसारख्या प्रणालींवर काम करत आहेत. व्यावसायिक प्लॅटफॉर्ममध्ये मृदा/हवामान माहितीच्या आधारे सिंचन किंवा फर्टिगेशन व्यवस्थापनाला साह्य करणाऱ्या सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे खत देण्याची प्रक्रिया पूर्णपणे या केंद्रामुळे स्वयंचलित झाली आहे असे न म्हणता, स्वयंचलित हवामान केंद्र हे खत व्यवस्थापनासाठी निर्णय-साह्य देणारा महत्त्वाचा घटक आहे असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
पीक व्यवस्थापन आणि उत्पादनाचा दर्जा :
हवामान आणि मृदा डेटाच्या नोंदीमुळे पिकाच्या विविध अवस्थांमध्ये ताणाची चिन्हे ओळखता येतात. या माहितीस उपग्रह प्रतिमा आणि इतर डिजिटल साधनांची जोड दिल्यास बागेतील वेगवेगळ्या भागांचे व्यवस्थापन करता येते.
निविष्ठांचा कार्यक्षम वापर :
पाणी, खत, फवारणीची साधने आणि मनुष्यबळ यांचा वापर गरजेनुसार केल्यास उत्पादन खर्च कमी करण्यास आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करण्यास मदत होते.
-------------------------------------
इन्फो ः
देखभाल, दुरुस्ती आणि सुरक्षितता ः
स्वयंचलित हवामान केंद्र बसवल्यानंतर त्याची देखभाल नियमितपणे करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. सेन्सर अचूक असला तरी त्यावर धूळ, पानांचा कचरा, पक्ष्यांची विष्ठा किंवा पावसाचे अवशेष साचल्यास मोजमापात चूक होऊ शकते.
दररोजची देखभाल ः
डॅशबोर्डवर डेटा येत आहे का, बॅटरी किंवा सौर ऊर्जेची स्थिती ठीक आहे का, नेटवर्क कनेक्शन आहे का आणि एखाद्या सेन्सरची रीडिंग अचानक शून्य किंवा असामान्य तर नाही ना, हे तपासावे.
आठवड्यातील देखभाल :
सौरपॅनेल स्वच्छ करावे. पर्जन्यमापकातील पाने, माती किंवा कीटक काढावेत. ॲनिमोमीटर आणि वींड व्हेन मोकळे फिरत आहेत का हे तपासावे. तापमान-आर्द्रता सेन्सरच्या संरक्षण कवचावर धूळ साचलेली असल्यास ती साफ करावी.
पंधरवड्यातील देखभाल :
मृदा सेन्सरच्या आसपासची माती असामान्यरित्या कोरडी, पाण्याने भरलेली किंवा फुगलेली नाही ना हे पाहावे. सेन्सरची केबल, कनेक्टर आणि जमिनीवरील वायरिंग तपासावे. ठिबक सिंचनामुळे सेन्सरभोवती स्थानिक पाणी साचत नाही याची काळजी घ्यावी.
मासिक देखभाल :
पोल, बेस प्लेट, बोल्ट, नट, गंज, सेन्सरचे माउंटिंग, केबल जोडणी, कंट्रोल बॉक्स, बॅटरी आणि अर्थिंग तपासावे. सैल कनेक्टर घट्ट करावेत. उंदीर किंवा इतर प्राण्यांनी केबल कुरतडल्याचे आढळल्यास त्वरित दुरुस्ती करावी.
त्रैमासिक किंवा सहामाही देखभाल :
सेन्सरची रीडिंग जवळच्या अधिकृत हवामान केंद्राशी किंवा प्रमाणित उपकरणाशी तुलना करावी. मोठा फरक आढळल्यास कॅलिब्रेशन किंवा सेन्सर तपासणी करावी. Data Logger, SIM/नेटवर्क आणि क्लाउड प्रणालीची कार्यक्षमता तपासावी.
वार्षिक देखभाल :
संपूर्ण प्रणालीची सर्व्हिसिंग, आवश्यक सेन्सरचे कॅलिब्रेशन, बॅटरीची स्थिती, सौरपॅनेल, अर्थिंग, सर्ज/लाइटनिंग संरक्षण, सॉफ्टवेअर अपडेट आणि डेटा बॅकअप तपासावा. महत्त्वाच्या सेन्सरचा एक अतिरिक्त संच उपलब्ध ठेवणे उपयुक्त ठरते.
स्वयंचलित हवामान केंद्राजवळ कीटकनाशके, खते किंवा रसायने साठवू नयेत. फवारणीच्या वेळी रसायनांचा थेट सेन्सरवर मारा होणार नाही याची काळजी घ्यावी. वेलींची वाढ सेन्सर झाकणार नाही आणि ट्रॅक्टर किंवा अवजारे केबलला धक्का देणार नाहीत याची व्यवस्था करावी.
------------------
इन्फो ः
डेटाचे कृतीत रूपांतर ः
द्राक्ष बागेतील अचूक व्यवस्थापनासाठी केवळ आधुनिक उपकरणे बसवणे पुरेसे नाही; त्यातून मिळणारा डेटा योग्य पद्धतीने समजून त्यावर निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे. स्वयंचलित हवामान केंद्रामुळे हवामानातील बदल, मातीतील आर्द्रता व तापमान, पावसाचे प्रमाण, वारा आणि इतर घटकांची सातत्यपूर्ण माहिती मिळते. ही माहिती सिंचन, रोग-किडी व्यवस्थापन, फवारणी, खत व्यवस्थापन आणि निविष्ठांचा कार्यक्षम वापर यांना शास्त्रीय आधार देते. पुढे कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उपग्रह प्रतिमा, स्वयंचलित फर्टिगेशन आणि डिजिटल सल्ला प्रणाली यांची जोड वाढत जाणार आहे. त्यामुळे द्राक्ष उत्पादकांनी ‘हवामान मोजा, माती समजा, पिकाची अवस्था ओळखा आणि गरजेनुसारच निविष्ठा द्या’ या तत्त्वावर डेटा-आधारित व्यवस्थापन स्वीकारणे ही अचूक आणि शाश्वत द्राक्षशेतीकडे जाणारी महत्त्वाची दिशा ठरू शकते.
-------------------------------------------------------
संपर्क ः डॉ. सुयोग खोसे, ९४०३६१३४७१
(विषयतज्ज्ञ कृषी अभियांत्रिकी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र, नारायणगाव, जि. पुणे)
सकाळ+ चे सदस्य व्हा
ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.
