मेटाबॉलिक सिंड्रोम

आरोग्य - डॉ. सुबोध देशमुख

मेटॅबोलिक सिंड्रोम ः आरोग्याचे बिघडलेले गणित

लीड
वयाच्या तिशीनंतर वर्षातून किमान एकदा रक्तदाब, फास्टिंग शुगर आणि लिपिड प्रोफाईल या चाचण्या करून घेणे गरजेचे आहे. कुटुंबातील इतर सदस्यांना मधुमेह किंवा हृदयविकार असल्यास अधिक जागरूक राहणे आवश्यक ठरते. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, सुरुवातीच्या काळात योग्य पावले उचलल्यास भविष्यातील दीर्घकालीन औषधोपचारांपासून स्वतःचा बचाव करता येतो.
०००००००००

आजच्या आधुनिक युगात मानवी शरीराला अनेक नव्या आजारांनी विळखा घातलेला आहे. पूर्वी लोक एखाद्या विशिष्ट आजारानेच ग्रस्त असायचे, पण आजच्या काळात एकाच व्यक्तीमध्ये अनेक आजार एकत्र पाहायला मिळतात. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीमध्ये लठ्ठपणा, उच्च रक्तदाब, वाढलेली साखर आणि बिघडलेले कोलेस्ट्रॉल एकत्र येते, तेव्हा त्या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत ‘मेटॅबोलिक सिंड्रोम’ असे म्हणतात. हा कोणताही एक स्वतंत्र आजार नसून, तो भविष्यात येणाऱ्या हृदयविकार आणि मधुमेहासारख्या मोठ्या संकटांची नांदी मानला जातो. आपल्या शरीराची चयापचय क्रिया पूर्णपणे बिघडल्याचे हे स्पष्ट लक्षण आहे. या सिंड्रोमच्या पाच मुख्य धोक्यांविषयी आणि त्यावरील उपायांविषयी सखोल माहिती घेणे गरजेचे आहे.

मेटाबॉलिक सिंड्रोम म्हणजे काय?
मेटाबॉलिक सिंड्रोम हा आपल्या शरीरातील चयापचय क्रिया म्हणजेच ऊर्जा तयार करण्याची आणि ती वापरण्याची प्रक्रिया बिघडल्यामुळे निर्माण होतो. शरीरातील पाच विशिष्ट आरोग्य निकषांपैकी किमान तीन निकष धोक्याच्या पातळीबाहेर जातात, तेव्हा व्यक्तीला मेटाबॉलिक सिंड्रोम असल्याचे निदान केले जाते. हा आजार एका रात्रीत होत नाही, तर वर्षानुवर्षे चाललेल्या सुरू असलेल्या चुकीच्या जीवनशैलीचा हा एकत्रित परिणाम असतो. या सिंड्रोममुळे भविष्यात गंभीर आजार होण्याची शक्यता पाच पटीने वाढते. म्हणूनच या आजाराचे वेळेत निदान करून त्यावर उपचार करणे आवश्यक ठरते.

पहिला धोका - पोटाचा वाढलेला घेरा आणि अंतर्गत चरबी
पोटावर आणि कंबरेभोवती साठलेली अतिरिक्त चरबी हा मेटाबॉलिक सिंड्रोमचा पहिला आणि सर्वात स्पष्ट दिसणारा धोका आहे. पुरुषांमध्ये कंबरेचा घेरा ९० सेंटीमीटरपेक्षा जास्त आणि महिलांमध्ये ८० सेंटीमीटरपेक्षा जास्त असणे चिंतेचे लक्षण मानले जाते. पोटाच्या आत असणाऱ्या अवयवांभोवती साठणारी अंतर्गत चरबी (व्हिसेरल फॅट) अत्यंत सक्रिय आणि घातक असते. ही चरबी रक्तामध्ये अनेक प्रकारचे हानिकारक रासायनिक घटक सोडते, यामुळे शरीरात अंतर्गत सूज निर्माण होते. पोटाचा घेरा कमी करणे हा या आजारातून बाहेर पडण्याचा पहिला मार्ग आहे.

दुसरा धोका - उच्च रक्तदाब आणि वाहिन्यांवरील ताण
मेटॅबोलिक सिंड्रोमचा दुसरा महत्त्वाचा निकष म्हणजे रक्तदाबाची वाढलेली पातळी. जर तुमचा रक्तदाब १३०/८५पेक्षा सतत जास्त राहत असेल, तर ते चयापचय बिघडल्याचे लक्षण आहे. शरीरात साठलेली अतिरिक्त चरबी आणि इन्सुलिनच्या वाढलेल्या पातळीमुळे रक्तवाहिन्या कडक होतात आणि त्यांच्या लवचिकतेवर परिणाम होतो. यामुळे हृदयाला रक्त पंप करण्यासाठी जास्त ताण घ्यावा लागतो. उच्च रक्तदाबामुळे पुढे जाऊन हृदयविकाराचा झटका येण्याचा किंवा मेंदूत रक्तस्राव होण्याचा धोका निर्माण होतो.

तिसरा धोका - उपाशी पोटी वाढलेली साखर
उपाशी पोटी रक्तातील साखरेचे प्रमाण (फास्टिंग ब्लड शुगर) १०० मिलीग्रामपेक्षा जास्त असणे हा मेटॅबोलिक सिंड्रोमचा तिसरा मोठा धोका आहे. ही अवस्था म्हणजे, प्रत्यक्ष मधुमेह होण्यापूर्वीची ‘प्री-डायबेटीस’ स्टेज असते. शरीरातील इन्सुलिन संप्रेरकाचे कार्य मंदावल्यामुळे रक्तातील साखर पेशींपर्यंत पोहोचत नाही, ती रक्तातच साचून राहते. या वाढलेल्या साखरेमुळे रक्ताभिसरण संस्थेला हानी पोहोचते. साखरेचे प्रमाण वेळेत नियंत्रित न केल्यास पुढील काही वर्षांत याचे रूपांतर पूर्ण मधुमेहात होऊ शकते.

चौथा धोका - रक्तातील वाढलेले ट्राइग्लिसराइड्स
ट्राइग्लिसराइड्स हा आपल्या रक्तामध्ये आढळणारा एक प्रकारचा चरबीचा घटक आहे, तो अन्नातील अतिरिक्त कॅलरीजमुळे तयार होतो. रक्तातील ट्राइग्लिसराइड्सचे प्रमाण १५० मिलीग्रामपेक्षा जास्त असणे, हा मेटॅबोलिक सिंड्रोमचा चौथा धोका मानला जातो. आपण गरजेपेक्षा जास्त पिष्टमय पदार्थ किंवा गोड खातो, त्यावेळी यकृत त्याचे रूपांतर ट्राइग्लिसराइड्समध्ये करते. ट्राइग्लिसराइड्सचे प्रमाण वाढल्यामुळे रक्तवाहिन्यांच्या आत चरबीचे थर साठू लागतात आणि रक्ताभिसरणात अडथळा निर्माण होतो.

पाचवा धोका - कमी झालेले चांगले कोलेस्ट्रॉल (एचडीएल)
आपल्या शरीरात दोन प्रकारचे कोलेस्ट्रॉल असतात. त्यातील एचडीएल हे चांगले कोलेस्ट्रॉल मानले जाते. हे चांगले कोलेस्ट्रॉल रक्तवाहिन्यांमधील अतिरिक्त चरबी ओढून ती यकृताकडे साफ करण्यासाठी पाठवण्याचे काम करते. पुरुषांमध्ये एचडीएलचे प्रमाण ४० मिलीग्रामपेक्षा कमी आणि महिलांमध्ये ५० मिलीग्रामपेक्षा कमी असणे हा पाचवा मोठा धोका आहे. चांगल्या कोलेस्ट्रॉलचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये कचरा साठण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान होते, त्यामुळे ब्लॉकेजेस निर्माण होतात.

इन्सुलिन रेझिस्टन्स सर्व आजारांचा पाया
मेटॅबोलिक सिंड्रोमच्या मुळाशी ‘इन्सुलिन रेझिस्टन्स’ ही मुख्य समस्या असते. आपण खाल्लेल्या अन्नाचे ग्लुकोजमध्ये रूपांतर झाल्यावर ते पेशींमध्ये पोहोचवण्यासाठी स्वादुपिंडातून इन्सुलिन बाहेर पडते. मात्र चुकीच्या सवयींमुळे शरीरातील पेशी या इन्सुलिनला प्रतिसाद देणे बंद करतात. यामुळे स्वादुपिंडाला आणखी जास्त प्रमाणात इन्सुलिन तयार करावे लागते. शरीरात वाढलेले हे अतिरिक्त इन्सुलिनच चरबी साठवण्यास आणि रक्तदाब वाढवण्यास कारणीभूत ठरते. इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारणे हाच यावरील खरा उपचार आहे.

लक्षणे नसलेला सुप्त आजार
मेटॅबोलिक सिंड्रोमचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या आजाराची सुरुवातीला कोणतीही ठळक लक्षणे दिसत नाहीत. केवळ पोटाचा वाढलेला घेरा डोळ्यांना दिसतो, पण इतर चार धोके शरीरात शांतपणे वाढत राहतात. जोपर्यंत रुग्ण स्वतःहून रक्ताच्या चाचण्या किंवा रक्तदाब मोजत नाही, तोपर्यंत या आजाराची जाणीव होत नाही. थकवा जाणवणे, डोकेदुखी किंवा वारंवार भूक लागणे यांसारखी अस्पष्ट लक्षणे दिसल्यास त्वरित तपासणी करणे गरजेचे असते. म्हणूनच या आजाराला आधुनिक जीवनशैलीचा सुप्त शत्रू म्हटले जाते.

हृदयविकार व पक्षाघाताचा धोका
मेटॅबोलिक सिंड्रोमच्या रुग्णांमध्ये हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका सामान्य लोकांपेक्षा तिप्पट जास्त असतो. रक्तवाहिन्या अरुंद झाल्यामुळे आणि रक्ताची गुठळी होण्याचे प्रमाण वाढल्यामुळे मेंदूला होणारा रक्तपुरवठा खंडित होऊन पक्षाघाताचा (स्ट्रोक) झटका येऊ शकतो. हा आजार शरीरातील सर्व लहान-मोठ्या रक्तवाहिन्यांना आतून कमकुवत करतो. हृदयाचे आणि मेंदूचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी केवळ एका आजारावर उपचार न करता संपूर्ण मेटॅबोलिक सिंड्रोमवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक असते.

फॅटी लिव्हर व चयापचय बिघाडाचा संबंध
जेव्हा शरीरात इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढतो, तेव्हा यकृतामध्ये अतिरिक्त चरबी साठण्यास सुरुवात होते, त्याला फॅटी लिव्हर म्हणतात. मेटॅबोलिक सिंड्रोमच्या बहुतांश रुग्णांमध्ये फॅटी लिव्हरची समस्या अनिवार्यपणे आढळते. यकृतातील ही चरबी शरीराची चयापचय क्रिया आणखी बिघडवण्याचे काम करते. यकृताच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम झाल्यामुळे शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडणे कठीण होते. यकृताचे आरोग्य सुधारल्यास मेटॅबोलिक सिंड्रोमचे इतर निकषही वेगाने पूर्ववत होण्यास मदत होते.

पीसीओडी आणि हार्मोनल बिघाड
तरुण महिलांमध्ये आढळणारी पीसीओडी म्हणजेच पॉलिसिस्टिक ओव्हरी डिसीज ही समस्या मेटॅबोलिक सिंड्रोमशी थेट जोडलेली आहे. इन्सुलिन रेझिस्टन्समुळे महिलांच्या शरीरात पुरुष संप्रेरकांचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे मासिक पाळी विस्कळीत होते आणि वजन वाढते. अशा महिलांना भविष्यात मधुमेह आणि गर्भधारणेत अडचणी येण्याचा धोका जास्त असतो. पीसीओडी असलेल्या महिलांनी केवळ हार्मोन्स सुरळीत होण्याच्या गोळ्या न घेता आपल्या चयापचय क्रियेत सुधारणा करण्यावर भर दिला पाहिजे.

आधुनिक आहार आणि परिष्कृत कर्बोदकांचे दुष्परिणाम
मैदा, साखर, बेकरीचे पदार्थ आणि प्रक्रिया केलेले अन्न हे मेटॅबोलिक सिंड्रोम वाढण्यासाठी मुख्य कारणीभूत घटक आहेत. हे पदार्थ शरीरात गेल्यानंतर अत्यंत वेगाने रक्तातील साखर वाढवतात आणि त्यामुळे इन्सुलिनचा मोठा स्पाइक येतो. वारंवार अशा अन्नाचे सेवन केल्यामुळे शरीराची चयापचय यंत्रणा कोलमडते. आहारात पालेभाज्या, मोड आलेली कडधान्ये आणि संपूर्ण तृणधान्यांचा समावेश वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

शारीरिक कष्टाचा अभाव
तासन् तास कॉम्प्युटरसमोर बसून काम करणे आणि वाहनांचा अतिवापर यांमुळे शरीराची हालचाल अत्यंत मर्यादित झाली आहे. जेव्हा आपण स्नायूंचा वापर करत नाहीत, तेव्हा स्नायू रक्तातील ग्लुकोज शोषून घेण्याची क्षमता गमावतात. दररोज किमान ३० ते ४५ मिनिटे वेगाने चालणे किंवा व्यायाम करणे यांमुळे स्नायू सक्रिय होतात आणि इन्सुलिनची संवेदनशीलता वाढते. शारीरिक हालचालींमुळे रक्तातील वाईट चरबी कमी होऊन चांगले कोलेस्ट्रॉल वाढण्यास मोठी मदत मिळते.

मानसिक ताण आणि अपुरी झोप
अपुऱ्या झोपेमुळे आणि सततच्या मानसिक ताणामुळे शरीरात ‘कोर्टिसोल’ नावाचे ताण वाढवणारे संप्रेरक जास्त प्रमाणात तयार होते. कोर्टिसोलमुळे शरीरात चरबी साठवण्याची प्रक्रिया वेगवान होते आणि रक्तातील साखरही वाढते. रात्रीची किमान सात ते आठ तासांची शांत झोप शरीराला अंतर्गत दुरुस्तीसाठी वेळ देते आणि संप्रेरकांचे संतुलन राखते. ताणतणाव कमी करण्यासाठी ध्यानधारणा किंवा छंद जोपासने, चयापचय क्रिया सुधारण्यासाठी पूरक ठरते.

आजार पूर्णपणे बरा करणे शक्य
मेटॅबोलिक सिंड्रोम हा कायमस्वरूपी राहणारा आजार नसून, तो जीवनशैलीत सकारात्मक बदल करून पूर्णपणे रिव्हर्स केला जाऊ शकतो. केवळ पाच ते दहा टक्के वजन कमी केल्यास रक्तदाब, साखर आणि कोलेस्ट्रॉल पातळीत कमालीची सुधारणा होते. यासाठी कोणत्याही महागड्या उपचारांची गरज नसते, केवळ रोजच्या जगण्यात शिस्त आणणे पुरेसे असते. योग्य आहाराचे नियोजन आणि नियमित व्यायाम ही या समस्येवरील सर्वात खात्रीशीर औषधे आहेत.

नियमित वैद्यकीय तपासणी
वयाच्या तिशीनंतर वर्षातून किमान एकदा रक्तदाब, फास्टिंग शुगर आणि लिपिड प्रोफाईल या चाचण्या करून घेणे गरजेचे आहे. कुटुंबातील इतर सदस्यांना मधुमेह किंवा हृदयविकार असल्यास अधिक जागरूक राहणे आवश्यक ठरते. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, सुरुवातीच्या काळात योग्य पावले उचलल्यास भविष्यातील दीर्घकालीन औषधोपचारांपासून स्वतःचा बचाव करता येतो. स्वतःचे आरोग्य स्वतःच्या हातात घेऊन जागरूक राहणे हाच सुखी जीवनाचा खरा मंत्र आहे.

मेटॅबोलिक सिंड्रोम हा आधुनिक जीवनशैलीचा एक आरसा आहे, तो आपल्याला आपल्या चुकीच्या सवयींची जाणीव करून देतो. पोटाचा वाढलेला घेरा आणि बिघडलेले रिपोर्ट हे शरीराने दिलेले धोक्याचे संकेत आहेत, त्यांकडे दुर्लक्ष करणे जीवावर बेतू शकते. योग्य आहार, पुरेसा व्यायाम आणि मानसिक शांतता या त्रिसूत्रीचा अवलंब करून आपण या पाच धोक्यांवर सहज मात करू शकतो. चला तर मग, आजच आपल्या आरोग्याचे गणित सुधारण्याचा संकल्प करू या आणि एक निरोगी व आनंदी आयुष्य जगू या.
०००००००००००