पंढरीची वाहतूक कोंडी सोडविण्यासाठी
पार्किंगपासून सार्वजनिक वाहतुकीपर्यंत नव्या व्यवस्थेची गरज
पंढरपूर म्हणजे केवळ एक शहर नाही; ती महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक जीवनाची राजधानी आहे. वर्षभर भाविकांची ये-जा आणि आषाढी, कार्तिकीसह चारही वाऱ्या, विविध उत्सव व सुटीच्या काळात शहरात वाढणारी गर्दी हे पंढरीचे वास्तव आहे. आज पंढरीसमोरचा प्रश्न केवळ ‘रस्ता रुंद करायचा की नाही?’ एवढाच राहिलेला नाही. भाविक शहरात आल्यानंतर त्याचे वाहन कुठे थांबणार, मंदिरापर्यंत तो कसा पोचणार, स्थानिक नागरिकांची वाहतूक कशी सुरळीत राहणार आणि वारीच्या काळात लाखो लोकांचे सुरक्षित स्थलांतर कसे होणार, याचा एकत्रित विचार करण्याची वेळ आली आहे. शासनाच्या विविध विकास आराखड्यांमध्ये पंढरपूरसाठी वाहनतळ, रस्ते, पूल, नगरप्रदक्षिणा मार्ग आणि भाविक सुविधांचा समावेश करण्यात आला आहे. २०२६ मध्ये मंजूर झालेल्या व्यापक विकास आराखड्यातही पार्किंग आणि रस्ते-पूल विकासाला महत्त्व देण्यात आले आहे. म्हणूनच आता प्रश्न आहे तो ‘पार्किंगची जागा किती?’ यापेक्षा ‘पार्किंगची संपूर्ण व्यवस्था कशी असावी?’ हा.
- पांडूरंग सूर्यवंशी, पंढरपूर
‘भाविकाचे वाहन मंदिराच्या जितके जवळ, तितकी शहराची कोंडी अधिक.’
शहराच्या बाहेर वाहन, आत सार्वजनिक वाहतूक पंढरपूरच्या वाहतूक व्यवस्थेचा पहिला नियम असायला हवा.
मोठ्या शहरांप्रमाणे पंढरपूरमध्येही ‘पार्क अँड राइड’ पद्धत विकसित करणे गरजेचे आहे. शहराच्या प्रमुख प्रवेशमार्गांवर मोठी वाहनतळे उभारून तेथून भाविकांना नियमित शटल बस, मिनी बस, ई-बस किंवा अन्य सार्वजनिक वाहतुकीची सुविधा उपलब्ध करून देता येईल.मोठ्या बस, खासगी ट्रॅव्हल्स आणि चारचाकी वाहनांना मंदिर परिसरात येण्याऐवजी शहराच्या बाहेरील किंवा परिघावरील निश्चित वाहनतळावर थांबविले, तर मंदिर परिसरातील रस्त्यांवरील ताण मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.पूर्वीच्या पंढरपूर विकास आराखड्याच्या मूल्यांकनातही भाविकांच्या वाहनांसाठी स्वतंत्र पार्किंग आणि मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवरील पार्किंग टाळण्याचे उद्दिष्ट नमूद करण्यात आले होते.
पार्किंगची ‘स्मार्ट’ व्यवस्था हवी
भविष्यात पंढरपूरमध्ये पार्किंगची व्यवस्था केवळ मोकळ्या मैदानावर वाहन उभे करण्यापुरती मर्यादित राहू नये.
प्रत्येक प्रमुख वाहनतळावर वाहनतळाचे स्पष्ट नाव व क्रमांक, प्रवेशद्वार व बाहेर पडण्याचा स्वतंत्र मार्ग, वाहनांच्या क्षमतेनुसार पार्किंग झोन, बस, चारचाकी व दुचाकीसाठी स्वतंत्र जागा, दिव्यांग व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी जवळची जागा, स्वच्छतागृहे व पिण्याचे पाणी, प्रकाशयोजना, सीसीटीव्ही, अग्निसुरक्षा, डिजिटल पार्किंग माहिती, ऑनलाइन/डिजिटल शुल्क भरण्याची सुविधा असावी. प्रवेशद्वारापूर्वीच ‘येथे पार्किंग उपलब्ध’ किंवा ‘पुढील पार्किंग पूर्ण’ अशी माहिती डिजिटल फलकावर मिळाली, तर वाहनचालक शहरात विनाकारण फिरत राहणार नाही.
पोलिस प्रशासनाची भूमिका निर्णायक
वाहतूक व्यवस्थेचा कणा म्हणजे पोलिस प्रशासन. पोलिसांनी केवळ गर्दीच्या दिवशी रस्त्यावर बंदोबस्त लावण्यापेक्षा वर्षभराचा वाहतूक आराखडा तयार करणे गरजेचे आहे. शहरातील प्रत्येक प्रमुख रस्त्याचे तीन वर्गीकरण करता येईल...
१. अत्यावश्यक मार्ग : रुग्णवाहिका, अग्निशमन दल, पोलिस व आपत्कालीन सेवांसाठी कायम मोकळे.
२. सार्वजनिक वाहतूक मार्ग : बस, ई-बस, रिक्षा आदींसाठी निश्चित मार्ग.
३. सामान्य वाहतूक मार्ग : स्थानिक नागरिक व इतर वाहनांसाठी.
वारीच्या काळात याच मार्गांचे तात्पुरते नियोजन करून वाहनांची दिशानुसार वाहतूक करावी. मंदिर परिसरात ‘नो पार्किंग’ क्षेत्र स्पष्टपणे निश्चित करून त्याची कठोर अंमलबजावणी करावी. मात्र त्यासाठी पर्यायी पार्किंग उपलब्ध असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पोलिसांनी रिक्षा व खासगी वाहनांसाठी पिक-अप आणि ड्रॉप-ऑफ पॉइंट निश्चित करावेत. मंदिराच्या अगदी प्रवेशद्वाराजवळ प्रवाशांना उतरविण्यासाठी वाहनांची गर्दी होणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
रिक्षांसाठीही शिस्तबद्ध व्यवस्था
पंढरपूरच्या सार्वजनिक वाहतुकीत रिक्षांचे महत्त्व मोठे आहे. त्यामुळे रिक्षांना हटविण्याऐवजी त्यांचे शिस्तबद्ध नियोजन करणे आवश्यक आहे. प्रमुख ठिकाणी रिक्षा थांबा, प्रवासी चढण्याची जागा, प्रवासी उतरण्याची जागा अशी स्वतंत्र व्यवस्था असावी. रिक्षांची संख्या, थांबण्याची वेळ आणि मार्ग यांचे नियोजन केले, तर मंदिर परिसरातील अनावश्यक वाहतूक कमी होऊ शकते.
नगरपरिषदेने काय करावे?
पार्किंग आणि सार्वजनिक वाहतूक ही केवळ पोलिसांची जबाबदारी नाही. पंढरपूर नगरपरिषदेला येथे मूलभूत पायाभूत सुविधा उभ्या कराव्या लागतील.नगरपरिषदेने शहराचा ‘पार्किंग मास्टर प्लॅन’ तयार करावा.
कोणत्या भागात दुचाकी पार्किंग, कोणत्या भागात चारचाकी, कुठे बस पार्किंग आणि कुठे रिक्षा थांबा, याचे नकाशावर नियोजन करावे.प्रत्येक पार्किंगला क्रमांक देऊन—P-1, P-2, P-3...अशी ओळख निर्माण करता येईल.शहरात प्रवेश करताच दिशादर्शक फलकावर—मंदिर →दुचाकी पार्किंग →चारचाकी पार्किंग →बस पार्किंग →रिक्षा थांबा →रेल्वे स्थानक →अशी माहिती उपलब्ध असावी.
मंदिर समितीने ‘भाविक वाहतूक व्यवस्थापन कक्ष’ उभारावा
श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिराकडे येणाऱ्या भाविकांच्या अनुभवात मंदिर समितीची भूमिका महत्त्वाची आहे.
मंदिर समितीने पोलिस, नगरपरिषद, एसटी महामंडळ, आरोग्य विभाग आणि जिल्हा प्रशासनाच्या समन्वयातून ‘भाविक वाहतूक व्यवस्थापन कक्ष’ उभारण्याचा विचार करावा.
भाविक मंदिराच्या दिशेने निघण्यापूर्वीच त्याला कोणत्या पार्किंगमध्ये वाहन ठेवायचे? मंदिरापर्यंत कोणती बस/शटल उपलब्ध आहे? रिक्षा कुठे मिळेल? दर्शनानंतर बाहेर पडण्याचा मार्ग कोणता? ज्येष्ठ नागरिकांसाठी कोणती सुविधा आहे? याची माहिती मिळाली पाहिजे. मंदिराच्या संकेतस्थळावर आणि डिजिटल माध्यमांवर पार्किंग व सार्वजनिक वाहतुकीची अद्ययावत माहिती उपलब्ध करून देता येईल.
वारीसाठी वेगळा आराखडा, वर्षभरासाठी वेगळा
आषाढी किंवा कार्तिकीच्या काळातील व्यवस्था आणि सामान्य दिवसातील वाहतूक व्यवस्था एकसारखी असू शकत नाही.वारीच्या काळात शहरात प्रवेश करण्यापूर्वीच वाहनांचे नियमन करावे लागेल. मोठ्या वाहनांसाठी बाह्य वाहनतळ, भाविकांसाठी शटल बस आणि शहरात आवश्यकतेनुसार प्रतिबंधित वाहतूक अशी बहुस्तरीय व्यवस्था असावी.तर सामान्य दिवसांसाठी स्थानिक नागरिकांच्या गरजा लक्षात घेऊन रिक्षा, बस, दुचाकी आणि चारचाकी वाहनांसाठी नियमित वाहतूक आराखडा असावा.
‘एक तिकीट – एक प्रवास’ संकल्पना
भाविकांसाठी आणखी एक प्रयोग करता येईल.शहराच्या बाहेरील वाहनतळावर वाहन पार्क केल्यानंतर पार्किंग शुल्कासोबत शटल बसचे तिकीट एकत्र देता येईल.
यामुळे ‘गाडी कुठे ठेवायची आणि मंदिरापर्यंत कसे जायचे?’ हा भाविकांचा प्रश्न संपेल. मोठ्या गर्दीच्या काळात पार्किंगपासून मंदिर परिसरापर्यंत सतत फेऱ्या करणाऱ्या शटल बस उपलब्ध असतील, तर खासगी वाहनांची संख्या शहरात येण्यापासूनच रोखता येईल.
पादचारी सर्वांत महत्त्वाचा
पंढरपूरच्या वाहतूक नियोजनात एक मोठी चूक टाळायला हवी. वाहनाला प्राधान्य आणि पादचाऱ्याला दुय्यम स्थान. पंढरीत भाविक मोठ्या प्रमाणावर पायी चालतो. त्यामुळे पार्किंगपासून मंदिरापर्यंत सुरक्षित, रुंद, अडथळामुक्त आणि सावलीची पादचारी वाट असणे गरजेचे आहे. ज्येष्ठ नागरिक, महिला, लहान मुले आणि दिव्यांग भाविक यांचा विशेष विचार करावा.
तीन संस्थांनी एकत्र बसण्याची वेळ
पोलिस म्हणतील, ‘पार्किंग नाही.’नगरपरिषद म्हणेल, ‘वाहतूक पोलिसांनी नियमन करावे. मंदिर समिती म्हणेल, ‘भाविकांची व्यवस्था आमची.’अशी जबाबदारी एकमेकांकडे ढकलण्याची पद्धत आता बदलायला हवी.
पोलिस प्रशासन + नगरपरिषद + मंदिर समिती + एसटी महामंडळ + जिल्हा प्रशासन + रिक्षा संघटना + व्यापारी प्रतिनिधी + वारकरी प्रतिनिधी या सर्वांचा कायमस्वरूपी समन्वय गट असावा.
दर महिन्याला वाहतूक आढावा बैठक घेऊन कोणत्या भागात कोंडी झाली, पार्किंग कुठे कमी पडले, भाविकांच्या कोणत्या तक्रारी आल्या आणि पुढील महिन्यात काय सुधारणा करायची, याचा आढावा घेतला पाहिजे.
पंढरीची वाहतूक : आजचा प्रश्न, उद्याची संधी
पंढरपूरसाठी मोठ्या विकास आराखड्यांमध्ये रस्ते, पूल, वाहनतळ, नगरप्रदक्षिणा मार्ग आणि भाविक सुविधांना स्थान मिळत आहे. त्यामुळे आता फक्त पायाभूत सुविधा निर्माण करणे पुरेसे नाही; त्यांचा परस्परांशी जोडलेला वापर कसा होईल, याचे नियोजन महत्त्वाचे आहे. पंढरपूरचा विकास म्हणजे फक्त मोठे रस्ते आणि सुंदर घाट नव्हेत. भाविक मंदिरात पोहोचेपर्यंतचा प्रत्येक मिनिटाचा प्रवास सुखकर, सुरक्षित आणि नियोजित असणे हाच खरा विकास.वाहन शहरात येण्यापूर्वी त्याला योग्य पार्किंग मिळाले पाहिजे. पार्किंगमधून भाविकाला सार्वजनिक वाहतूक मिळाली पाहिजे. मंदिरापर्यंत सुरक्षित पादचारी मार्ग मिळाला पाहिजे. दर्शनानंतर परतीचा मार्ग स्पष्ट असला पाहिजे आणि रुग्णवाहिका किंवा अग्निशमन दलाला कुठेही अडथळा येता कामा नये. पंढरीला वाहतूक कोंडीचे शहर नव्हे, तर नियोजित तीर्थक्षेत्र बनविण्याची हीच योग्य वेळ आहे. कारण विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या लाखो भाविकांच्या मनात पंढरीची पहिली प्रतिमा मंदिराची असते; पण त्या प्रतिमेपर्यंत पोचण्याचा पहिला अनुभव असतो—पंढरीच्या रस्त्यांचा.
म्हणूनच उद्याची पंढरी अशी असावी ‘वाहन शहराबाहेर, प्रवास सार्वजनिक वाहतुकीत; रस्ता मोकळा, पादचारी सुरक्षित; आणि विठ्ठलदर्शनाचा प्रवास सुखकर!’
सकाळ+ चे सदस्य व्हा
ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.
