द्राक्षे म्हटली की मधुर आणि चविष्ट घड डोळ्यांसमोर उभा राहतो. काळी द्राक्षे, हिरवी द्राक्षे, पिवळसर पांढऱ्या रंगाची द्राक्षे आपण आवडीने खातो. मात्र, गुलाबी रंगाची आकर्षक द्राक्षे खाण्याची संधी मिळाली आहे का? नसेल, तर आता द्राक्षप्रेमींसाठी एक वेगळी पर्वणी उपलब्ध झाली आहे. कारण, इंदापूर तालुक्यातील बोरी गावच्या मातीत गुलाबी द्राक्षांचे ‘एसएमएस-५५’ हे नवे वाण फुलले आहे! युवा प्रगतशील शेतकरी संदीप मदन शिंदे यांनी त्याची निर्मिती केली आहे.
- राजकुमार थोरात
शेतीत नवनवीन प्रयोग करण्याची जिद्द, संशोधनाची आवड आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड या बळावर बोरी येथील युवा प्रगतशील शेतकरी शिंदे यांनी गुलाबी द्राक्षाच्या नव्या वाणाची निर्मिती केली आहे. आकर्षक गुलाबी रंग, गोड चव आणि वैशिष्ट्यपूर्ण स्वाद यांमुळे या द्राक्षांनी वेगळे स्थान निर्माण करण्यास सुरुवात केली आहे. पारंपरिक शेतीच्या चौकटीपलीकडे जाऊन प्रयोगशीलतेच्या जोरावर शेतीत यश मिळवता येते, याचे शिंदे यांनी वाणाच्या निर्मितीतून आदर्श घालून दिला आहे.
बोरी गावाची ओळख द्राक्षशेतीचे आगार म्हणून आहे. गावातील बहुतांश शेतकऱ्यांचा शेती हा प्रमुख व्यवसाय असून अनेक शेतकऱ्यांच्या शेतात द्राक्षांच्या बागा बहरलेल्या दिसतात. मात्र, आज ज्या परिसरात द्राक्षांचे मळे डोलताना दिसतात, त्या भागातील जमिनीचे पूर्वीचे स्वरूप वेगळे होते. बोरीच्या पूर्वेकडे मोठे माळरान होते. त्यावर मोठमोठे दगडधोंडे पसरलेले होते. दगडांच्या फटीत कुसळे आणि गवत उगवत असे. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत शेती करणे हे मोठे आव्हान होते. परंतु, येथील शेतकऱ्यांनी कष्ट, चिकाटी आणि जिद्दीच्या जोरावर या माळरानाचे रूपांतर द्राक्षांच्या बागांमध्ये केले.
दगडधोंड्यांनी व्यापलेल्या जमिनीत द्राक्षांचे मळे फुलविण्याची किमया बोरीच्या शेतकऱ्यांनी साधली. पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असल्याने अनेक शेतकऱ्यांनी शेततळी उभारून पाण्याचे नियोजन केले. ठिबक सिंचनाच्या माध्यमातून पाण्याचा काटकसरीने वापर करत द्राक्षशेती विकसित केली. बोरीतील द्राक्षशेतीचा हा प्रवास म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून उभ्या राहिलेल्या कष्टकरी शेतकऱ्यांच्या जिद्दीची कहाणी आहे.
प्रगतशील शेतकरी कुटुंबाची परंपरा...
बोरी येथील दिवंगत कृष्णा शिंदे यांचे कुटुंब प्रगतिशील शेतकरी कुटुंब म्हणून परिचित आहे. कृष्णा शिंदे यांचे पुत्र मदन शिंदे आणि गणपत शिंदे यांनीही कष्टाच्या बळावर शेती व्यवसायात प्रगती साधली. या कुटुंबाने शेतीला केवळ पारंपरिक व्यवसाय म्हणून न पाहता, त्यात नवनवीन प्रयोग करण्याची भूमिका स्वीकारली. आता या कुटुंबातील तरुण पिढीनेही शेतीची धुरा समर्थपणे सांभाळली आहे. संदीप शिंदे आणि त्यांचे बंधू आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतीत नवनवीन प्रयोग करीत आहेत. बदलत्या काळानुसार शेतीपद्धतीत सुधारणा करणे, तंत्रज्ञानाचा उपयोग करणे आणि उत्पादनाची गुणवत्ता वाढविण्यासाठी प्रयत्न करणे, यावर त्यांनी भर दिला आहे.
शेतीत यश मिळविण्यासाठी केवळ जमीन असून चालत नाही; त्यासाठी सातत्यपूर्ण मेहनत, योग्य नियोजन आणि प्रयोगशील वृत्ती आवश्यक असते. शिंदे कुटुंबाच्या शेतीतील वाटचालीतून हेच अधोरेखित होते.
तब्बल १७० एकरांवर द्राक्षशेती!
संदीप शिंदे यांच्यासह त्यांच्या कुटुंबातील तरुणांनी शेती व्यवसायाचा विस्तार केला आहे. आज हे कुटुंब सुमारे १७० एकर क्षेत्रावर द्राक्षशेती करीत आहे. एवढ्या मोठ्या क्षेत्रावरील द्राक्षबागांचे व्यवस्थापन करणे हे निश्चितच आव्हानात्मक काम आहे. त्यासाठी नियोजन, वेळेचे व्यवस्थापन आणि सातत्यपूर्ण देखरेख आवश्यक असते. शिंदे कुटुंब आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून द्राक्षबागांचे व्यवस्थापन करते. औषध फवारणीसाठी उपलब्ध असलेल्या नवनवीन तंत्रज्ञानाचाही उपयोग केला जातो. शेतीतील बदलांचा अभ्यास करून त्यानुसार प्रयोग करण्यावर भर दिला जातो.
शेती हा निसर्गाशी जोडलेला व्यवसाय आहे. येथे प्रत्येक दिवस नवे आव्हान घेऊन येतो. त्यामुळे शेतकऱ्याला सतत जागरूक राहावे लागते. शिंदे कुटुंबातील सदस्य सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत शेतात राबतात. कष्ट हेच शेतकऱ्यांचे खरे भांडवल असल्याची जाणीव ठेवून हे कुटुंब शेती व्यवसायात प्रगती करीत आहे.
संशोधनातून गुलाबी द्राक्षांच्या नव्या वाणाची निर्मिती
द्राक्षशेती करताना संदीप मदन शिंदे यांनी केवळ उत्पादन घेण्यावर समाधान मानले नाही तर द्राक्षांच्या विविध वाणांचा अभ्यास करण्यास सुरुवात केली. त्यातूनच गुलाबी रंगाच्या द्राक्षांचे नवे वाण विकसित करण्याची संकल्पना पुढे आली.
माणिक चमन या पिवळसर पांढऱ्या रंगाच्या द्राक्षाच्या वाणापासून त्यांनी गुलाबी द्राक्षांचे नवे वाण विकसित केले. या संशोधन प्रक्रियेत कृषी विज्ञान केंद्र, बारामती आणि महाराष्ट्र राज्य द्राक्ष बागायतदार संघ, पुणे यांचे मार्गदर्शन लाभले.
शेतीत संशोधन करणे, नव्या वाणाची निर्मिती करणे आणि त्याची वैशिष्ट्ये विकसित करणे यासाठी अभ्यास, संयम आणि सातत्य आवश्यक असते. शिंदे यांनी या दिशेने प्रयत्न करून बोरीच्या मातीत गुलाबी द्राक्षांचा नवा प्रयोग साकारला आहे.
‘एसएमएस-५५’ : गुलाबी रंगाची आकर्षक ओळख
द्राक्षशेतीमध्ये शरद सीडलेस, कृष्णा सीडलेस, नानासाहेब जंबो आणि माणिक चमन यांसह विविध वाण प्रचलित आहेत. या वाणांच्या पंक्तीत आता संदीप मदन शिंदे यांनी विकसित केलेल्या ‘एसएमएस-५५’ या नव्या वाणाची भर पडली आहे.
बोरीच्या मातीत विकसित झालेल्या या वाणाची गुलाबी रंगाची आकर्षक ओळख लक्ष वेधून घेते. द्राक्षांचा रंग आणि त्यांचे स्वरूप पाहताच ग्राहकांना ती चाखण्याचा मोह होतो. चवीला गोड आणि स्वादिष्ट असल्यामुळे ही द्राक्षे ग्राहकांना वेगळा अनुभव देतात.
या द्राक्षांमधील साखरेचे प्रमाण २४ ते २६ ब्रिक्स असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे त्यांच्या गोडव्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. बाजारपेठेत गुलाबी द्राक्षांविषयी वाढत असलेली उत्सुकता लक्षात घेता, या वाणाला भविष्यात चांगली संधी मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
कमी खर्चात लागवडीची नवी संधी...
‘एसएमएस-५५’ या वाणाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची लागवड तुलनेने कमी खर्चात करणे शक्य असल्याचे सांगितले जाते. तसेच, इतर काही द्राक्ष वाणांच्या तुलनेत या वाणाची रोगप्रतिकारक क्षमता अधिक असल्याचा दावा केला जातो. त्याचा काढणीचा कालावधीही इतर द्राक्ष वाणांच्या तुलनेत जवळपास सारखा आहे. या वैशिष्ट्यांमुळे शेतकऱ्यांसाठी या वाणाची लागवड आकर्षक ठरू शकते. नव्या वाणाचे क्षेत्र हळूहळू वाढू लागले असून, संदीप शिंदे सध्या या द्राक्ष वाणाच्या वेलींच्या काड्या मोफत उपलब्ध करून देत आहेत.
नवीन वाण विकसित करणे ही जितकी महत्त्वाची बाब आहे, तितकीच त्याचा प्रसार करून इतर शेतकऱ्यांनाही त्याचा लाभ मिळवून देणे महत्त्वाचे असते. शिंदे यांच्या या उपक्रमामुळे प्रयोगशील शेतीला प्रोत्साहन मिळण्यास मदत होऊ शकते.
बोरीच्या मातीतून उमललेली प्रयोगशीलतेची कहाणी! आज शेतीसमोर हवामानातील बदल, पाण्याचे नियोजन, उत्पादन खर्च आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा अशी अनेक आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे, नव्या वाणांचा अभ्यास करणे आणि शेतीत प्रयोगशीलता जपणे महत्त्वाचे ठरते.
कष्टकरी परंपरेला त्यांनी संशोधनाची जोड
संदीप शिंदे यांची ‘एसएमएस-५५’ या गुलाबी द्राक्ष वाणाची निर्मिती ही याच प्रयोगशील वृत्तीचे प्रतीक आहे. बोरीच्या माळरानावर द्राक्षांचे मळे फुलविणाऱ्या शेतकरी परंपरेला त्यांनी संशोधनाची जोड दिली आहे. एका बाजूला १७० एकरांवरील द्राक्षशेतीचे व्यवस्थापन आणि दुसऱ्या बाजूला नव्या वाणाच्या निर्मितीसाठी केलेले प्रयत्न, यातून त्यांच्या शेतीविषयक ध्यासाची कल्पना येते.
प्रयोगशीलतेमुळे शेतीत नवे क्षितिज
दगडधोंड्यांच्या माळरानातून द्राक्षांचे मळे फुलविणाऱ्या बोरीच्या मातीत आता गुलाबी द्राक्षांनी नवी ओळख निर्माण केली आहे. कष्ट, अभ्यास आणि प्रयोगशीलतेच्या जोरावर शेतीत नवे क्षितिज गाठता येते, हे संदीप मदन शिंदे यांच्या प्रवासातून दिसून येते. बोरीच्या मातीत फुललेली ही गुलाबी द्राक्षे म्हणजे केवळ नव्या वाणाची निर्मिती नाही, तर शेतीकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहणाऱ्या तरुण शेतकऱ्यांच्या जिद्दीची आणि सर्जनशीलतेची कहाणी आहे.
06217, 06219
सकाळ+ चे सदस्य व्हा
ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.
