जवसा पासून धागा

जवसाच्या देठांपासून
धागानिर्मितीचा मार्ग मोकळा

तीन जिल्ह्यांत १५० एकरांवर ‘शारदा’ वाणाची लागवड

ॲग्रोवन वृत्तसेवा
नागपूर : जवसाच्या देठांपासून धागानिर्मिती करण्यासाठी डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेल्या ‘शारदा’ वाणाची यंदा रब्बी हंगामात प्रायोगिक लागवड करण्यात येत आहे. नागपूर, वर्धा आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांत मिळून १५० एकरांवर हे पीक घेतले जाणार आहे.
जवसाच्या देठांपासून धागा निर्मिती करण्याच्या उद्देशाने कृषी विद्यापीठाने ‘शारदा’ हे वाण विकसित केले आहे. या वाणाची अधिसूचना मागील वर्षभरापासून प्रलंबित होती. ऑक्टोबरमध्ये अधिसूचना मिळाल्यानंतर लागवडीची तयारी करण्यात आली. मात्र यंदाची कमी पर्जन्यमानाची स्थिती आणि बदलते हवामान लक्षात घेता लागवड मर्यादित ठेवण्यात आली आहे. सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांनाच या वाणाचे बियाणे देण्यात आले आहे. उत्पादनातील संभाव्य जोखीम लक्षात घेऊन विद्यापीठाने हा निर्णय घेतला. जवसाच्या देठांपासून धागा तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेली देठ कापणी व प्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी विद्यापीठाने विशेष थ्रेशर विकसित केले असून, त्याचे पेटंटही घेतले आहे. मात्र सध्याच्या यंत्राची कार्यक्षमता मर्यादित असल्याने अधिक क्षमतेचे यंत्र विकसित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. पीक काढणीपर्यंत मोठ्या क्षमतेचे यंत्र उपलब्ध होण्याची अपेक्षा आहे.

गुजरातच्या कंपनीशी समन्वय
जवसाच्या बियांसोबतच देठांपासूनही शेतकऱ्यांना उत्पन्न मिळावे, यासाठी गुजरातमधील धागानिर्मिती करणाऱ्या कंपनीशी विद्यापीठाने समन्वय साधला आहे. पंधरवड्यापूर्वी कंपनीचे प्रतिनिधी आणि शेतकऱ्यांमध्ये संवाद घडवून आणण्यात आला. देठांची कापणी करण्यासाठी कंपनीकडून यंत्र उपलब्ध करून देण्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे कापणीचा खर्च कमी होण्यासोबतच देठांपासून अतिरिक्त उत्पन्न मिळण्याची संधी निर्माण होणार आहे. मात्र देठांचा खरेदीदर अद्याप निश्चित झालेला नाही.

विदर्भात खरेदी केंद्रांची शक्यता
सध्या हा प्रकल्प प्रायोगिक स्तरावर आहे. संबंधित कंपनीला दरवर्षी सुमारे १० हजार टन जवसाच्या देठांची आवश्यकता आहे. विदर्भातील प्रयोग यशस्वी झाल्यास निवडक ठिकाणी खरेदी केंद्रे सुरू करण्याबाबत कंपनी सकारात्मक आहे. त्यामुळे जवस उत्पादनासोबतच देठांनाही औद्योगिक बाजारपेठ उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास पूर्व विदर्भात जवस आधारित पूरक उत्पन्नाचे नवे मॉडेल विकसित होऊ शकते.

कोट
नागपूर, वर्धा आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांतील सुमारे ४० किलोमीटरच्या सोयाबीन पट्ट्यात सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांकडे जवसाची लागवड केली जात आहे. धागानिर्मिती करणाऱ्या कंपनीच्या प्रतिनिधींचा शेतकऱ्यांशी संवाद घडवून आणला आहे. हा प्रयोग यशस्वी झाल्यास जवसाच्या बियांसोबत देठांपासूनही शेतकऱ्यांना उत्पन्न मिळण्याचा मार्ग खुला होईल.
- डॉ. बीना नायर, शास्त्रज्ञ, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, नागपूर