दैनिक सकाळच्या पंढरपूर कार्यालयाच्या वर्धापना निमित्त लेख

कचरा व्यवस्थापनातून स्वच्छ पंढरीकडे वाटचाल महत्त्वाची

पंढरपूर म्हटले की डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो विठ्ठल... चंद्रभागेचा वळसा... संतांच्या पालख्या... टाळ-मृदंगाचा गजर आणि ‘ज्ञानोबा-तुकोबा’च्या जयघोषात पंढरीच्या दिशेने चालणारा लाखो भाविकांचा महासागर. मात्र, या आध्यात्मिक वैभवाच्या दुसऱ्या बाजूला एक प्रश्न दिवसेंदिवस अधिक महत्त्वाचा होत आहे, तो म्हणजे पंढरपुरातील कचरा व्यवस्थापनाचा!
आज पंढरपूर केवळ शहर नाही; ते महाराष्ट्राचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र आहे. त्यामुळे येथे निर्माण होणारा कचरा हा सामान्य शहरातील कचऱ्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीने हाताळण्याची गरज आहे. घरगुती कचरा, बाजारपेठेतील कचरा, हॉटेलमधील ओला कचरा, प्लास्टिक, मंदिर परिसरातील निर्माल्य, यात्रेकरूंच्या मुक्कामातून निर्माण होणारा कचरा आणि वारीच्या काळातील प्रचंड प्रमाणातील कचरा... या सर्वांचा एकत्रित विचार करावा लागणार आहे.

नगरपरिषद : स्वच्छ पंढरीची मुख्य जबाबदारी
पंढरपूर नगरपरिषद ही शहरातील स्वच्छता व्यवस्थेची प्रमुख स्थानिक यंत्रणा आहे. रस्ते, बाजारपेठा, सार्वजनिक ठिकाणे, गर्दीची ठिकाणे आणि नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनाशी संबंधित स्वच्छता यंत्रणा सक्षम ठेवणे ही तिची महत्त्वाची भूमिका आहे. मात्र, भविष्यात केवळ कचरा उचलणे पुरेसे ठरणार नाही. कचरा निर्माण होण्याच्या ठिकाणीच त्याचे वर्गीकरण, स्वतंत्र संकलन, प्रक्रिया आणि पुनर्वापर या चार टप्प्यांवर संपूर्ण व्यवस्था उभी करावी लागेल. ‘कचरा उचलला म्हणजे स्वच्छता झाली’, ही जुनी संकल्पना आता बदलण्याची वेळ आली आहे. कचरा कुठे निर्माण होतो? किती निर्माण होतो? त्यामध्ये ओला, सुका, प्लास्टिक आणि निर्माल्य किती आहे? त्यावर प्रक्रिया कुठे होते? त्यातून काय निर्माण करता येते? या प्रश्नांची उत्तरे शोधून नगरपरिषदेला पुढील दशकाचे नियोजन करावे लागेल.

मंदिर समितीची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची
पंढरपूरच्या स्वच्छतेचा विचार करताना श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर समितीला वेगळे करता येणार नाही. मंदिरात दररोज भाविकांची मोठी वर्दळ असते. त्याशिवाय महाप्रसाद, अन्नछत्र, भक्तनिवास, प्रसाद, पूजासाहित्य आणि विविध धार्मिक उपक्रमांमधून कचरा निर्माण होतो. मंदिर समितीच्या अधिकृत माहितीनुसार, भक्तनिवासामध्ये ओला आणि सुका कचरा वेगळा करून त्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी आधुनिक यंत्रणा बसविण्यात आली आहे. सांडपाणी प्रक्रिया करून त्याचा पुनर्वापर करण्याचीही व्यवस्था नमूद केली आहे. हीच संकल्पना मंदिर परिसरापुरती न राहता संपूर्ण पंढरीसाठी आदर्श ठरू शकते. मंदिरातील निर्माल्यापासून कंपोस्ट किंवा इतर उपयुक्त उत्पादने तयार करता येतील. प्लास्टिकचा वापर कमी करता येईल. अन्नकचऱ्यापासून बायोगॅस किंवा इतर प्रक्रिया शक्य आहेत. म्हणजेच भक्तांनी अर्पण केलेले फूलही कचरा न राहता ‘संपत्ती’ बनू शकते.

आजची पंढरी : स्वच्छतेपुढील आव्हाने
पंढरपूरमध्ये वर्षभर भाविकांची ये-जा असते. एकादशी, शनिवार-रविवार, विविध धार्मिक उत्सव आणि विशेषतः आषाढी वारीच्या काळात शहरावरील स्वच्छतेचा ताण मोठ्या प्रमाणात वाढतो. आषाढी वारीत २० लाखांहून अधिक भाविक सहभागी होऊ शकतात, अशी महाराष्ट्र राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या माहितीत नोंद आहे. या काळात प्रश्न केवळ कचऱ्याचा नसतो. कचरा कुठे ठेवायचा? तो किती वेळात उचलायचा? कचरा वाहतूक कोणत्या मार्गाने करायची? ओला-सुका कचरा वेगळा कसा ठेवायचा? निर्माल्याचे काय करायचे? प्लास्टिक नदीत जाण्यापासून कसे रोखायचे? भाविकांना कचरा न करण्यासाठी कसे सहभागी करून घ्यायचे? या सर्व प्रश्नांचे उत्तर वर्षातून एकदा वारीच्या काळात शोधून चालणार नाही. त्यासाठी वर्षभराची यंत्रणा आवश्यक आहे.

चंद्रभागा वाचवायची असेल तर कचरा व्यवस्थापन बदलावे लागेल
पंढरपूरची ओळख विठ्ठलाबरोबरच चंद्रभागेशी आहे. त्यामुळे नदीकाठची स्वच्छता ही शहराच्या स्वच्छतेपेक्षा वेगळी आणि अधिक संवेदनशील बाब आहे. नदीकाठावर प्लास्टिक, खाद्यपदार्थांचे अवशेष, पूजासाहित्य किंवा इतर कचरा जाणार नाही, यासाठी स्वतंत्र व्यवस्था असणे गरजेचे आहे. ‘नदीत कचरा टाकू नका’, एवढे सांगून प्रश्न सुटणार नाही. नदीत कचरा जाणारच नाही, अशी व्यवस्था उभी करावी लागेल. चंद्रभागेच्या घाटांवर पुरेशा क्षमतेची कचरापात्रे, निर्माल्य कलश, प्लास्टिक संकलन केंद्र, नियमित स्वच्छता पथक आणि सीसीटीव्हीच्या माध्यमातून देखरेख यांचा एकत्रित वापर करता येऊ शकतो.

उद्याची पंढरी : ‘झिरो वेस्ट पंढरपूर’ शक्य आहे का?
हा प्रश्न आजच विचारायला हवा. पंढरपूरला भविष्यात ‘झिरो वेस्ट तीर्थक्षेत्र’ करण्याचे उद्दिष्ट ठेवता येईल. महाराष्ट्राच्या २०२३-२४ च्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, राज्यातील नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये दररोज निर्माण होणाऱ्या घनकचऱ्यापैकी ८१.२ टक्के कचऱ्यावर प्रक्रिया होत होती. राज्यात कंपोस्टिंग, वर्मी-कंपोस्ट, बायोमिथेनेशन आणि इतर प्रक्रिया प्रकल्पांचीही व्यवस्था आहे. पंढरपूरसाठी यापेक्षा पुढे जाण्याचे लक्ष्य ठेवता येईल.

उद्याच्या पंढरीसाठी काही ठोस दिशा :

१. प्रत्येक घरातून कचरा वर्गीकरण
ओला, सुका, प्लास्टिक आणि धोकादायक कचरा स्वतंत्र.

२. मंदिर परिसरासाठी स्वतंत्र कचरा आराखडा
मंदिर, घाट, प्रदक्षिणा मार्ग, बाजारपेठ आणि भक्तनिवास यांचा स्वतंत्र विचार.

३. निर्माल्य बँक
फुले, हार, पूजासाहित्य स्वतंत्र संकलित करून त्यापासून कंपोस्ट किंवा इतर उत्पादने.

४. वारीसाठी ‘कचरा नियंत्रण कक्ष’
वारीच्या काही दिवसांपुरता नव्हे, तर पूर्वतयारीपासून विसर्जनापर्यंत २४ तास नियंत्रण.

५. ‘एक भाविक–एक जबाबदारी’ अभियान
पंढरीत येणारा प्रत्येक भाविक किमान स्वतःचा कचरा योग्य ठिकाणी टाकेल, अशी जनजागृती.

६. प्लास्टिकमुक्त तीर्थक्षेत्र
प्लास्टिक पिशव्यांना पर्याय म्हणून कापडी किंवा पुनर्वापर करता येणाऱ्या पिशव्यांचा वापर.

७. अन्नकचऱ्यावर प्रक्रिया
हॉटेल, अन्नछत्र, प्रसाद केंद्रे आणि मोठ्या भोजन व्यवस्थांमधील ओला कचरा स्वतंत्र संकलित करणे.

८. कचऱ्यातून रोजगार
कचरा वर्गीकरण, पुनर्वापर आणि प्रक्रिया यामधून स्थानिक युवक व महिला बचतगटांना संधी.

९. ‘कचरा कुठे गेला?’ याचा डिजिटल मागोवा
कचरा संकलनापासून प्रक्रिया केंद्रापर्यंत वाहनांचे जीपीएस आणि डिजिटल नोंदणी.

१०. नागरिकांचा सहभाग
नगरपरिषद, मंदिर समिती, व्यापारी, हॉटेल व्यावसायिक, वारकरी, सामाजिक संस्था आणि नागरिक यांचा संयुक्त सहभाग.

पंढरीच्या स्वच्छतेची जबाबदारी फक्त नगरपरिषदेची नाही
पंढरपूर स्वच्छ ठेवण्याची जबाबदारी नगरपरिषदेची आहेच; परंतु ती केवळ नगरपरिषदेची नाही. नगरपरिषद + मंदिर समिती + प्रशासन + व्यापारी + हॉटेल व्यावसायिक + वारकरी + नागरिक + सामाजिक संस्था = स्वच्छ पंढरी, हे समीकरण प्रत्यक्षात आले तरच बदल दिसेल. मंदिर समितीच्या अधिकृत माहितीनुसार, अन्नछत्रातून दररोज मोठ्या संख्येने भाविकांना भोजन दिले जाते. त्यामुळे अशा मोठ्या अन्न व्यवस्थांमधील अन्नकचऱ्याचे स्वतंत्र व्यवस्थापन हा भविष्यातील महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.

‘कचरा’ हा खर्च नसून संसाधन
पंढरपूरने कचऱ्याकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची गरज आहे.
ओला कचरा म्हणजे खत किंवा बायोगॅसची शक्यता.
सुका कचरा म्हणजे पुनर्वापराची शक्यता.
प्लास्टिक म्हणजे पुनर्चक्रणाची शक्यता.
निर्माल्य म्हणजे सेंद्रिय संसाधन.
आणि स्वच्छ शहर म्हणजे पर्यटन व तीर्थक्षेत्रासाठी मोठी सामाजिक संपत्ती. म्हणून भविष्यात नगरपरिषदेकडून केवळ ‘कचरा संकलन किती झाले?’ यापेक्षा ‘कचऱ्यावर प्रक्रिया किती झाली आणि त्यातून काय निर्माण झाले?’ हा प्रश्न विचारला गेला पाहिजे.

आज निर्णय घेतला तर उद्याची पंढरी बदलू शकते
पंढरपूरचा विकास केवळ रस्ते, घाट, मंदिर परिसर आणि वाहतूक व्यवस्थेपुरता मर्यादित राहता कामा नये. स्वच्छता ही पंढरपूरच्या विकासाची चौथी नव्हे, तर पहिली पायरी असली पाहिजे.
आज कचऱ्याचे योग्य नियोजन केले तर उद्या चंद्रभागा स्वच्छ राहील.
आज प्लास्टिक रोखले तर उद्या नदीचे पावित्र्य टिकेल.
आज निर्माल्याचे व्यवस्थापन केले तर उद्या त्यातून खत तयार होईल.
आज भाविकांना सहभागी केले तर उद्या स्वच्छता संस्कार बनेल. पंढरपूरला विठ्ठलाची नगरी म्हणून ओळख मिळाली आहे; आता ‘स्वच्छ आणि शाश्वत तीर्थक्षेत्र’ म्हणूनही तिची नवी ओळख निर्माण करण्याची वेळ आली आहे.

शेवटी प्रश्न एकच...
विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी आपण लाखो रुपये खर्चून, हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून पंढरीत येतो; मग आपल्या मागे निर्माण होणारा कचरा मात्र पंढरीच्या अंगणातच का ठेवायचा?
पंढरी ही केवळ शहर नाही. ती वारकऱ्यांची श्रद्धा आहे. ती संतांची भूमी आहे. ती चंद्रभागेचा काठ आहे आणि ती लाखो भाविकांच्या भावनेचे केंद्र आहे.
म्हणूनच

“कचरा माझा, जबाबदारी माझी;
स्वच्छ पंढरी, जबाबदारी सर्वांची!”

दैनिक सकाळच्या वर्धापन दिनाच्या निमित्ताने पंढरपूरकडे पाहताना आजचा हा प्रश्न उद्यासाठी सोडून चालणार नाही. आजच नियोजन, आजच कृती आणि आजच सहभाग—यातूनच उद्याची स्वच्छ, सुंदर आणि शाश्वत पंढरी घडेल.