‘एआय’: आत्मनिर्भरतेची नव्याने मांडणी

-अनिरुद्ध सुरीइम्पॅक्ट समिट’ नवी दिल्लीत सुरू झाली असून भारताच्या ‘आत्मनिर्भर’ या संकल्पनेला नव्याने विकसित व्हावे लागेल. धोरणात्मक स्वायत्ततेचा पाठपुरावा भारतासारख्या देशासाठी महत्त्वाचा आहे. धोरणात्मक स्वायत्ततेचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात मूलभूतपणे नव्याने विचार करण्याची गरज आहे..अमेरिका आणि चीनसारखे देश कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या शर्यतीत गुंतलेले असताना, जगातील इतर देशांपुढे एक नवा पेच निर्माण झाला आहे. परराष्ट्र धोरणाचा महत्त्वाचा स्तंभ असलेला धोरणात्मक स्वायत्ततेचा पाठपुरावा भारतासारख्या देशासाठी महत्त्वाचा आहे. मात्र, याच धोरणात्मक स्वायत्ततेचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात मूलभूतपणे नव्याने विचार करण्याची गरज आहे. खऱ्या अर्थाने स्वायत्तता ही तंत्रज्ञान सुरक्षित व्यवस्था किंवा राष्ट्रवादातून येणार नाही. धोरणात्मक परस्परावलंबी करण्याच्या सूक्ष्म दृष्टिकोनातून या स्वायत्ततेचा प्रवास होईल..भारतात एआय इम्पॅक्ट समिट सुरू झाली असून, भारताच्या ‘आत्मनिर्भर’ या संकल्पनेला नव्याने विकसित व्हावे लागेल. कृत्रिम बुद्धिमत्तेत भारतासाठी आत्मनिर्भरतेचा अर्थ फक्त सार्वभौम विशाल भाषा मॉडेल (लार्ज लँग्वेज मॉडेल अर्थात एलएलएम) तयार करण्याची क्षमता विकसित करणे नाही. सर्वांत प्रगत तंत्रज्ञान वापरून त्याचा वापर करणे आणि त्याला विशिष्ट आकार देणे, हेच यामध्ये महत्त्वाचे आहे. आजची धोरणात्मक स्वायत्तता म्हणजे जागतिक ‘एआय’ परिसंस्थेत तुम्ही अपरिहार्य घटक होता आणि भविष्यात तुम्हाला वगळणे अशक्य ठरते. धोरणात्मक परस्परावलंबन ही द्विमार्गी प्रक्रिया आहे. भारताने अशी ‘कोड प्रणाली’ तयार करावी की त्यावर इतर देशांची ॲप्लिकेश चालतील किंवा अशी साधने विकसित करावीत जी सर्वांना आपली ॲप्लिकेशन तयार करण्यासासाठी आवश्यक असतील. आपली ॲप्लिकेशन सध्या इतरांच्या ‘टूल’ आणि ‘कोड’वर चालतात. याबाबत अनेक उदाहरणे सांगता येतील. तैवानने सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील कौशल्यामुळे हे साध्य केले आहे, तर नेदरलँड्सने ‘लिथोग्राफी मशीन’द्वारे हे केले आहे. जागतिक स्तरावर काही गोष्टींसाठी भारतीय घटकांवर अवलंबून राहता येईल, अशी व्यवस्था तयार करणे आवश्यक आहे. इतर देशांच्या परिसंस्थेला हानी पोहोचेल आणि त्यांच्या राष्ट्रीय हिताला धक्का पोहोचेल अशी कृती भारत करू शकत नाही..नवा आराखडा‘कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातील आत्मनिर्भरता’ साध्य करण्यासाठी भारताने जागतिक ‘एआय इकोसिस्टीम’मध्ये परिसंस्थेतील महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर प्रभुत्व मिळवले पाहिजे. हे साध्य करण्यासाठी अनेक महत्त्वाच्या स्तंभांवर कृती करणे आवश्यक आहे.१. आघाडीवरील सहकार्यातील नावीन्य : भारत केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार करून समाधानी राहू शकत नाही. अत्याधुनिक संशोधन व विकासामध्ये सहभाग न घेतल्यास एखादा देश तंत्रज्ञानावर मालकी असलेल्या देशांच्या तांत्रिक, आर्थिक आणि भूराजकीय वर्चस्वापुढे पूर्णपणे असुरक्षित राहतो. संशोधनात सहकार्य करण्यासाठी भारताने फ्रान्स, जपान आणि सिंगापूरसारख्या देशांशी भागीदारी करणे आवश्यक आहे..२. मुक्त आणि सुसंगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता : खासगी मालकीची मॉडेल आणि तंत्रज्ञानाच्या वर्चस्वाला पर्याय देण्यासाठी मुक्तस्रोत परस्परावलंबनावर भर देणे हा एक जलद मार्ग आहे. ‘मिस्ट्रल एआय’सारख्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर योगदान देऊन भारत आपली परिसंस्था एकाच परदेशी कंपनीच्या मनमानीवर अवलंबून राहणार नाही, याची खात्री करू शकतो. खरी स्वायत्तता म्हणजे नियम ठरवण्याची ताकद असणे. भारताने समान विचारांच्या देशांबरोबर जागतिक, मुक्त आणि सुसंगत ‘एआय’ मानके निश्चित करण्यासाठी आक्रमकपणे पुढाकार घ्यावा.३. पुरवठा साखळ्या : स्वायत्तता म्हणजे एका घटकावर अवलंबून राहणे नाही. देशाने ‘एआय’ पुरविणाऱ्या कोणत्याही एका घटकावर अवलंबून राहणे टाळावे. भारताने कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिसंस्था आणि पुरवठा साखळ्यांचे सविस्तर नकाशे तयार करायला हवेत आणि शक्य तितक्या भागांमध्ये अनेक पुरवठादार असतील, याची निश्चिती करायला हवी. मध्यम ते दीर्घकालीन काळात पुरवठा साखळीतील कोणता विशिष्ट भाग भारत स्वतःच्या ताब्यात घेईल किंवा महत्त्वपूर्ण प्रमाणात ही नियंत्रित करील, हेदेखील भारताने ओळखले पाहिजे..४. प्रतिभेचा लाभ घ्यावा : भारताची बुद्धिमत्ता आणि प्रतिभा ही जागतिक बाजारपेठेत सर्वांत मोठी ताकद आहे. भारताचे तज्ज्ञ देशांतर्गत प्रकल्पांवर काम करतील, ते जागतिक समुदायासोबत काम करतील, असे वातावरण भारताने सतत निर्माण केले पाहिजे. या क्षेत्रात धोरणात्मक परस्परावलंबन साध्य करण्यासाठी देशांतर्गत प्रतिभा आणि जागतिक प्रतिभा (परदेशात काम करीत असलेले भारतीय वंशाचे तज्ज्ञ) यांच्यासाठी सहकार्याचे मार्ग तयार केले पाहिजेत. भारत आणि इतर देशांमध्ये यामुळे सहज सहकार्य वृद्धिंगत होईल.५. बाजारपेठ आणि ‘डेटा’ धोरण : भारताच्या बाजारपेठेला आणि त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण डेटासेट्सना प्रवेश देऊन, त्याच्या बदल्यात तंत्रज्ञान हस्तांतरण किंवा पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक मिळवता येऊ शकते. संरक्षणासारख्या क्षेत्रात भारताने हे साध्य केले आहे. अशा प्रकारे भारत परस्परावलंबित्व निर्माण करू शकतो आणि त्याचबरोबर तंत्रज्ञानाच्या मूल्यसाखळीत उच्च स्तरावरही पोहोचू शकतो..६. स्पर्धा न करता परिणामांवर लक्ष : सध्या जागतिक स्तरावर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात ‘ब्रूट फोर्स’ पद्धतीने प्रचंड प्रमाणात ‘डेटा’ आणि संगणकीय क्षमता वापरण्याची प्रवृत्ती आहे. ही पद्धत पर्यावरणीय आणि आर्थिकदृष्ट्या टिकाऊ नाही. भारताने ऊर्जा कार्यक्षम आणि विशिष्ट उपयोगासाठी तयार केलेली मॉडेल विकसित करण्यावर भर द्यावा. किफायतशीर नावीन्यपूर्ण प्रयोग ‘सर्वम एआय’सारख्या भारतीय कंपन्यांमधून दिसत आहेत. ‘एआय’च्या परिणामांवर लक्ष केंद्रित करून मुलांसाठी वैयक्तिक शिक्षक म्हणून काम करणारे ‘एआय एजंट’ तयार करावेत किंवा क्षयरोगाचे लवकर निदान करणारी साधने विकसित करून भारताने स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण करावी. ही ओळख जगाला भविष्यात स्वीकारावी लागेल.निष्कर्ष काय?‘इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट’ भारतात आयोजित होणे, हा एक ऐतिहासिक क्षण आहे. या परिषदेच्या माध्यमातून ग्लोबल साउथमध्ये भारत चर्चेच्या अग्रस्थानी आला आहे. जागतिक स्तरावर आपले स्थान निश्चित करून सर्वसमावेशक, परिणामकारक आणि शाश्वत कृत्रिम बुद्धिमत्तेला प्राधान्य दिले पाहिजे. ‘एआय’च्या युगातील ‘आत्मनिर्भरता’ ही दोन भिन्न गोष्टीमध्ये भिंत उभारण्याबद्दल नसून ‘पूल’ बांधण्याबद्दल आहे. भारताचे योगदान जगाच्या प्रगतीसाठी महत्त्वाचे ठरणार असून, त्याच्या सार्वभौमत्वावर कधीही प्रश्नचिन्ह निर्माण होणार नाही. धोरणात्मक स्वायत्तता अशा परस्परावलंबनातून मिळेल. नावीण्याला चालना देऊन, मुक्त मानके निर्माण करून, पुरवठा साखळीमध्ये वैविध्य राखून, भारतातील बुद्धिमत्ता आणि प्रतिभा यांची साखळी मजबूत करता येईल. जागतिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता यंत्रणा भारताच्या किल्लीशिवाय चालू शकणार नाही, अशी स्थिती आहे..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

‘एआय’: आत्मनिर्भरतेची नव्याने मांडणी

Related Stories