संवादायन : ब्रह्मोद्य : वाद पद्धतीशी समांतर संकल्पना

श्रीनिवास हेमाडे ‘वाद’ ही भारतीय परंपरेतील चर्चेची आणि संवादाची केवळ एकमेव पद्धती नव्हती, इतरही काही पद्धती होत्या. अशा चार संकल्पना आहेत : ब्रह्मोद्य, वाकोवाक्यम्, ब्रह्मपरिषद आणि आन्वीक्षिकी. त्यातील ‘ब्रह्मोद्य’च्या स्वरूपाविषयी..व्युत्पत्ति‘ब्रह्मान् वद् क्यप् - ब्रह्मान् उद् य (वचस्पि)’ अर्थात ब्रह्मोद्य. येथे ‘वद’ या मूळ धातूला ‘क्यप्’ प्रत्यय लागून त्यापासून ‘ब्रह्मोद्य’ हे रूप बनते. म्हणून ब्रह्मोद्य म्हणजे ‘ब्रह्मविषयक चर्चा’. चर्चेच्या केंद्रस्थानी केवळ ‘ब्रह्म’ ही सद्वस्तु आली, ‘ब्रह्म’ हेचं ज्ञानाचे एकमेव प्रमेय बनले तेव्हा त्या चर्चेला ‘ब्रह्मोद्य’ असे नाव मिळाले. केवळ ‘ब्रह्म’ आणि ‘ब्रह्मज्ञान’ हाच वादाचा विषय बनल्याने ‘ब्रह्मोद्य’ ही संज्ञा इ.स.पूर्व सहाशेमध्ये ‘वादपद्धती’ या रूपात प्रचलित झाली. ‘ब्रह्मोद्य’ ला ‘कौषितकी ब्राह्मण ग्रंथा’त ‘ब्रह्मवद्य’ असा शब्द आणि तैत्तिरीय संहितेत ‘ब्रह्मवाद्य’ म्हटले आहे. त्यापासूनच ब्रह्मवादक, ब्रह्मवादिन आणि ब्रह्मवादिनी असे शब्द बनतात..ज्ञानाची स्पर्धाब्राह्मणग्रंथांनुसार राजाच्या विजयाचे प्रतीक या रूपात ‘अश्वमेध’ आणि ‘दशरात्र’ हे विशेष यज्ञ अनेकदा केले जात होते. यज्ञ म्हणजे अनेक उत्सव, संमेलने, स्पर्धा, चर्चा आयोजित केल्या जात होत्या. यावेळी सर्वात महत्त्वाची स्पर्धा म्हणजे वेदविषयक ज्ञानाची स्पर्धा म्हणजेच ‘ब्रह्मोद्य’ सभा. याप्रसंगी विजयी राजा खास ‘व्याघ्रचर्म’ किंवा ‘सिंहचर्म’ मढविलेल्या सिंहासनावर आरूढ होत असे. तो सभेचा अध्यक्ष असे. या स्पर्धेत विशेष ज्ञानप्रावीण्य दाखवणाऱ्या विद्वान अन् ऋषींना ‘कवि’ आणि ‘विप्र’ अशा विशेष पदव्या देऊन गौरव केला जात असे. ह्या समग्र परिषदेला ‘विधाता’ म्हंटले जाते. ब्रह्मोद्य सभेला ‘ब्रह्मसभा’ किंवा ‘ब्रह्मसंसद’ असेही म्हंटले जाते. बृहदारण्यक उपनिषदातील उल्लेखावरून विदेहाचा राजा जनक हा मोठा तत्त्वज्ञ व धर्मवेत्ता होता. तो कुरु-पांचालांच्या विद्वान ब्राह्मणांनाही अध्यात्म आणि धर्मविद्येत मागे टाकत होता. त्यांच्या यज्ञ आणि ब्रह्मज्ञानासंबंधीच्या चुका दाखवून देत होता. तत्कालिन वैदिक ब्राह्मण विद्वान ‘ब्रह्मोद्य’ हा विषय राजा जनकाकडून समजावून घेत असत. य काळातील सर्वात सुप्रसिद्ध असलेले ‘ब्रह्मोद्य’ म्हणजेच जनकाने कुरू पांचालमधील विद्वान ब्राह्मणामध्ये ‘ब्रह्माचे निरुपण करण्यास समर्थ (ब्रह्मिष्ठ) कोण आहे, याची लावलेली स्पर्धा. ती महर्षि याज्ञवल्क्य आणि त्याची सुविद्य पत्नी वाचक्नवी गार्गीने जिंकली. जे कुणी ऋषी ‘ब्रह्मिष्ठ’ सिद्ध होत असत, त्यांच्यासाठी राजा विशेष ‘ब्रह्मरथ’नामक वाहनाची व्यवस्था करीत असे. दुसरे उदाहरण म्हणजे ऋषी उद्दालक आरुणी आणि शौचेय यांचा वाद. अशा अनेक स्पर्धा झाल्याचे उपनिषद साहित्यातून समजते. अश्वमेध आणि दशरात्र यज्ञप्रसंगी जे ‘ब्रह्मोद्य’ आयोजित केले त्यांचे स्वरूप ‘निश्चित प्रश्न आणि त्यांची निश्चित उत्तरे’ अशा रीतीचे; म्हणजे आजच्या उच्च पदवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित केल्या जाणाऱ्या ‘कार्यशाळे’ (workshop) सारखे असे. या सभेत वादीने प्रश्न विचारणे आणि प्रतिवादीने उत्तरे देणे असे वादाचे स्वरूप असल्याने ब्रह्मोद्य म्हणजे ‘प्रश्नोत्तरीरूप वाद’ असा अर्थ होतो. ब्रह्मोद्य अनेकदा आक्रमक असत. कारण उद्देश केवळ ‘जिंकणे’ हाच असे..प्राचीन वैदिक संस्कृती अज्ञेयवादी ‘ब्रह्मोद्य’ वर रेनो-सिल्बर्न, वीटझेल आणि जे. सी.हिस्टरमन आणि जॉर्ज थॉम्पसन या अभ्यासकांनी बरेच संशोधन केले आहे. थॉम्पसनचे The Brahmodya and Vedic Discourse हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे. ‘ब्रह्मोद्य’ चे उदाहरण म्हणून ‘बृहद्आरण्यका’च्या तिसऱ्या अध्यायाचा उल्लेख केला जातो. ‘ब्रह्मोद्य’ चर्चा म्हणजे भावी ब्राह्मण गुरू तयार करण्याचे प्रशिक्षण होते, असे मत थॉम्पसन याने व्यक्त केले आहे..थॉम्पसनच्या मते इसवीसनपूर्व काळातील प्राचीन वैदिक संस्कृती ही मुळात अज्ञेयवादी होती. (वैश्विक तत्त्वज्ञानात्मक साहित्याचा आणि वैश्विक ललित साहित्याचा अविभाज्य भाग बनलेले ‘नासदीय सूक्त’, ऋग्वेद १०.१२९, हे अज्ञेयवादाचे सर्वोत्तम उदाहरण.) या संस्कृतीला आपल्या अज्ञातवादी भूमिकेसाठी नवे शिष्य घडविणे आणि त्यांना पुढील पिढीचे गुरू म्हणून विकसित करणे आणि त्यांनीही पुन्हा नव्याने नवे शिष्य घडविणे, या सलग कार्यासाठी ‘ब्रह्मोद्य’ ही ज्ञानदानपद्धती विकसित केली. तथापि त्यांची भाषा उग्र, आक्रमक, आक्रस्ताळी, क्रोध व्यक्त करणारी होती. ब्राह्मण गुरूमंडळींनी हेतूतः तशी आक्रमक बनविली, असे थॉम्पसन नोंदवितो. कारण वैदिकांना मुख्यतः अवैदिक अथवा इतरधर्मीय विद्वानांबरोबर वाद करावयाचे होते, इतरधर्मीय विद्वान हेही विद्वान ब्राह्मणच होते आणि त्यांच्याकडेही त्यांची स्वतःची चर्चेची विविध आयुधे होती. त्यांच्यावर विजय मिळविण्यासाठी त्यांच्या आयुधांपेक्षा वरचढ आणि त्यांच्या वादपद्धतीपेक्षा आक्रमक पद्धती वैदिकांकडे असणे आवश्यक होती, म्हणून या अज्ञेयवादी वैदिक ऋषी-मुनींना आग्रही आणि आक्रमक शाब्दिक कसबाची गरज होती. ती त्यांनी ती ‘ब्रह्मोद्य’ स्वरूपात विकसित केली..काहीवेळेस ‘वाकोवाक्यम्’ ला समानार्थी म्हणूनही ‘ब्रह्मोद्य’ ही संज्ञा उपयोगात आणली जात असे. या ‘वाकोवाक्यम्’ चे स्वरूप पुढील लेखात पाहू..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

संवादायन : ब्रह्मोद्य : वाद पद्धतीशी समांतर संकल्पना

Related Stories

संवादायन : वाक्यदोष, वाक्यप्रशंसा, निग्रहस्थान...

संवादायन लेखांक

व्हाईट हाउसमध्ये वेदमंत्रांचे पठण

Premium|Quaker peace philosophy : राजकारण विरुद्ध धर्मचर्चा; अर्जुन-भीष्म संवादातून मानवी संघर्षाचे ऐतिहासिक विश्लेषण