ग्रामीण अर्थकारणाचा नवा अध्याय : मुरलीधर मोहोळ

सहकार मंत्रालयाच्या स्थापनेला पाच वर्षे पूर्ण होत असताना या क्षेत्रात केंद्र व राज्य सरकारने बजावलेल्या कामगिरीची नोंद आणि नव्या संकल्पाचे सूतोवाच करणारा लेख..पाच वर्षांपूर्वी सहा जुलैला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या दूरदृष्टीतून स्वतंत्र सहकार मंत्रालयाची स्थापना झाली. स्वातंत्र्यानंतर तब्बल ७५ वर्षे देशातील कोट्यवधी शेतकरी, पशुपालक आणि ग्रामीण कुटुंबांच्या जीवनाशी जोडलेल्या सहकार क्षेत्राला स्वतंत्र, समर्पित असे व्यासपीठ मिळाले नव्हते. ती ऐतिहासिक उणीव पंतप्रधानांनी भरून काढली आणि या क्षेत्राची जबाबदारी गावातील ‘पॅक्स’ (प्राथमिक कृषी पतसंस्था) ते अपेक्स बँकेपर्यंत सहकार क्षेत्रात चार दशकांचा अनुभव असलेल्या गृहमंत्री अमित शहा यांच्याकडे सोपवली. ''सहकारातून समृद्धी'' हा मंत्र घेऊन सुरू झालेला हा प्रवास आज महत्त्वाच्या टप्प्यावर पोचला आहे.देशात सुमारे साडेआठ लाख सहकारी संस्था कार्यरत असून त्यांच्याशी तीस कोटींहून अधिक सदस्य जोडले गेले आहेत. जगातील सर्वात मोठी सहकारी परिसंस्था भारतात आहे, ही अभिमानाची बाब. केवळ आकडेवारीत हे यश मोजता येणार नाही. या पाच वर्षांत सहकार क्षेत्राला आधुनिकतेची, पारदर्शकतेची आणि विश्वासार्हतेची नवी झळाळी मिळाली, हे महत्त्वाचे..पारदर्शकता,तंत्रज्ञानाची कासगेल्या पाच वर्षांत मंत्रालयाने शंभरहून अधिक ठोस उपक्रम राबवले. यातील सर्वात मूलभूत पाऊल म्हणजे ‘पॅक्स’चे सशक्तीकरण. सर्व राज्यांना विश्वासात घेऊन तयार करण्यात आलेल्या आदर्श उपविधींमुळे या संस्थांच्या कारभारात संपूर्ण देशात एकसमानता आणि पारदर्शकता आली असून, त्या आता केवळ पतपुरवठ्यापुरत्या मर्यादित न राहता पंचवीसहून अधिक सेवा देणारी बहुउद्देशीय केंद्रे बनत आहेत. या सशक्तीकरणाचा कणा म्हणजे संगणकीकरण. सुमारे ८० हजारांहून अधिक ‘पॅक्स’चे संगणकीकरण होत आहे. जनऔषधी केंद्रे, स्वस्त धान्य वितरण, पेट्रोल पंप, गॅस वितरण, पाणीपुरवठा योजना अशा अनेक सेवा आता गावपातळीवरील याच संस्थांमार्फत मिळू लागल्या आहेत.साखळी आर्थिक कणा बळकट करण्यासाठी नागरी सहकारी बँकांना राष्ट्रीय सहकारी नागरी वित्त व विकास महामंडळ’ या शिखर छत्रसंस्थेचे पाठबळ मिळाले आहे. यातून छोट्या बँकांना तरलता, तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक मार्गदर्शन मिळते. नाबार्डच्या ‘सहकार सारथी'' उपक्रमामुळे ग्रामीण सहकारी बँकांना तंत्रज्ञानाचे पाठबळ मिळते. ‘सहकार टॅक्सी’च्या माध्यमातून वाहनचालकांना नफ्यात थेट वाटा मिळू लागला आहे, तर विमा आणि पशुधन क्षेत्रातही सहकारी संस्थांना बहुराज्य स्तरावर विस्तारण्याची वाट मोकळी झाली आहे..राष्ट्रीय सहकार विकास महामंडळाने १९६३ ते २०१४ या पाच दशकांत समारे ५५ हजार कोटी रुपयांचे अर्थसाहाय्य वितरित केले होते; तर केवळ २०१४ नंतरच्या काळात हा आकडा साडेचार लाख कोटी रुपयांच्याही पुढे गेला आहे. सहकार क्षेत्राप्रती केंद्र सरकारच्या वचनबद्धतेची व्याप्ती आणि गती यातून अधोरेखित होते.''श्वेतक्रांती २.०'' अंतर्गत पुढील पाच वर्षांत दूध संकलनात पन्नास टक्के वाढीचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. यात महिलांच्या सहभागावर विशेष भर देण्यात आला असून, ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाचा हा भक्कम मार्ग ठरत आहे. देशाला स्वातंत्र्यानंतर पहिले राष्ट्रीय सहकारी विद्यापीठ, अर्थात ‘त्रिभुवन सहकारी विद्यापीठ'', एप्रिल २०२५ पासून कार्यान्वित झाले. यातून सहकार क्षेत्राला प्रशिक्षित, व्यावसायिक मनुष्यबळ आणि भविष्यातील नेतृत्व मिळेल.''राष्ट्रीय सहकार धोरण-२०२५'' हा या सर्व प्रयत्नांना दिशा देणारा आराखडा आहे. सन २००२ नंतर पहिल्यांदाच देशाला नवे सहकार धोरण मिळाले, ही या टप्प्याचे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. हे धोरण सहकार क्षेत्राला विमा, पर्यटन, हरित ऊर्जा अशा नव्या क्षेत्रांत घेऊन जाईल. दोन लाख नव्या बहुउद्देशीय सहकारी संस्था स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट असून, त्यापैकी पस्तीस हजारांहून अधिक संस्था आधीच कार्यान्वित झाल्या आहेत..अंत्योदयः विकासाचा समांतर मार्गसरकारच्या धोरणाचा गाभा अंत्योदय आहे, अर्थात रांगेतील शेवटच्या माणसाचा उत्कर्ष. पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या एकात्म मानवदर्शनातून प्रेरणा घेत, आम्ही विकासाचा असा नमुना उभारत आहोत, जिथे शहरी औद्योगिक भरारीबरोबरच ग्रामीण अर्थकारणालाही तितकेच समांतर, सशक्त व्यासपीठ मिळेल. उद्योग आणि गुंतवणूक शहरांना गती देतात; तर सहकार गावांना, शेतकऱ्यांना आणि भूमिहीन गरिबांना आर्थिक मुख्य प्रवाहात आणतो. हे दोन्ही मार्ग परस्परविरोधी नसून एकमेकांना पूरक आहेत, ही आमची भूमिका आहे. सहकाराच्या इतिहासात महाराष्ट्राचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. सहकारी साखर कारखान्यांना बळकटी देण्यासाठी जुन्या करविषयक अडचणी सोडवणे, इथेनॉल निर्मितीला प्रोत्साहन आणि कामगिरीशी निगडित प्रोत्साहनपर पुरस्कार असे अनेक निर्णय राज्य सरकारने घेतले आहेत..नव्या क्षेत्रांत भरारीशेतकऱ्याच्या पेरणीपासून ते त्याच्या मालाला बाजारपेठ मिळेपर्यंतची संपूर्ण मूल्यसाखळी सहकाराच्या छत्राखाली आणण्याचा 'बीज से बाजार तक' हा दृष्टिकोन आम्ही अंगीकारला. या विचारातून राष्ट्रीय स्तरावर तीन ‘बहुराज्य सहकारी संस्था’ स्थापन झाल्या. दर्जेदार बियाण्यांसाठी ‘भारतीय बीज सहकारी समिती, मर्यादित’ आयातीवरील अवलंबित्व कमी करत आहे; सेंद्रिय उत्पादनांसाठी ‘राष्ट्रीय सहकारी सेंद्रिय मर्यादित'' ‘भारत ऑरगॅनिक्स’ या नाममुद्रेखाली प्रमाणीकरण व विपणनाचे काम पाहत आहे; तर निर्यातीसाठी ‘राष्ट्रीय सहकारी निर्यात मर्यादित’ छोट्या शेतकऱ्यालाही थेट जागतिक बाजारपेठेशी जोडत आहे.गावातील ‘पॅक्स’पासून ते शिखर संस्थांपर्यंत कोणत्याही सहकारी संस्थेला या तिन्हींचे सदस्यत्व घेता येते, हे या रचनेचे वैशिष्ट्य आहे..भविष्याकडे आत्मविश्वासानेपाच वर्षे हा कोणत्याही संस्थेच्या वाटचालीतील प्रारंभिक टप्पा असतो. मात्र या अल्पावधीत सहकार मंत्रालयाने ज्या गतीने आणि व्यापक स्तरावर परिवर्तन घडवले, ते लक्षणीय आहे. पारदर्शकता, तंत्रज्ञानाचा स्वीकार आणि सदस्य-केंद्रित कारभार या तीन मूल्यांवर उभे राहिलेले सहकार क्षेत्र हे विकसित भारताच्या दिशेने वाटचाल करणाऱ्या ग्रामीण भारताचे इंजिन ठरेल. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सहकारातून समृद्धी'' या दूरदृष्टीला केंद्रीय गृह व सहकार मंत्री अमित शाह यांच्या कणखर नेतृत्वाची, तसेच राज्यात मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या पुढाकाराची जोड मिळाल्याने केंद्र आणि राज्य एकदिलाने या दिशेने वाटचाल करत आहेत. शेवटच्या माणसापर्यंत समृद्धी पोहोचवण्याचा हा प्रवास आपण सर्वांनी मिळून, याच निष्ठेने आणि उत्साहाने पुढे न्यायचा आहे.(लेखक केंद्रीय सहकार राज्यमंत्री आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

ग्रामीण अर्थकारणाचा नवा अध्याय : मुरलीधर मोहोळ

Related Stories

Karad News : भूमिपुत्र असूनही गुलामासारखं जगणं! कोयना भूस्‍खलनग्रस्‍तांच्‍या पाच वर्षांनंतरही भळभळत्‍या वेदना

agn Coop Taware PC 25062026_txt.txt

अपुऱ्या बळावर अग्निशमन दल