श्रीरामायण एक महाप्रोग्रॅम

रामायण म्हणजे केवळ रामकथा नव्हे. यातील प्रत्येक पात्राला, प्रत्येक घटनेला सखोल अर्थ आहे. या अर्थापर्यंत पोहोचून आपली रामाशी भेट व्हावी; जणू जिवा-शिवाशी भेट व्हावी आणि मनुष्यजन्माचे सार्थक व्हावे, असा महर्षी वाल्मीकींचा प्रयत्न. हल्लीच्या भाषेत सांगायचे तर, ‘राम’ हा प्रोग्रॅम आहे आणि रामायण म्हणजे डिझाइन..श्रीरामांनी जन्म घेतला अयोध्यापती दशरथराजा आणि कौसल्याराणीच्या पोटी. दशइंद्रियांवर ताबा ठेवून शरीररूपीरथ व्यवस्थित चालवण्याची क्षमता असणारा तो दशरथ राजा आणि कोणताही ‘सल’, कसलेही ‘शल्य’ नसणारी ती कौसल्याराणी आणि जिथे कोणतेही युद्ध नाही, जिथे राजा आणि प्रजेत, माणूस आणि निसर्गात, अगदी माणसा-माणसांतही भांडणाचा किंवा वितुष्टाचा लवलेशही नाही, अशी आदर्शनगरी म्हणजे ‘अ-युद्धा’ अर्थात अयोध्या नगरी. अयोध्येतील एकही घर, एकही व्यक्ती दुर्मुखलेली नाही, कशालाही वंचित नाही..Ram Navami 2025 : ‘श्री’ संस्थानमध्ये आज श्रीराम जन्मोत्सव; राज्यातून ६५० भजनी दिंड्या, हजारो वारकरी, लाखो भाविक दाखल.अयोद्धेची संपूर्ण रचना, सोयी-सुविधा, कलात्मकता अशा उत्तुंग पातळीवर पोहोचलेली आहे की, त्याची तुलना स्वर्गातील अलकानगरीशी करावी लागेल. अयोध्या हे शहर म्हणजे द्वंद्वरहित मनासारखे होय कारण जेथे युद्ध होत नाही ती अयोध्या. त्याच्या जोडीला मिथिला हे भूमिप्रधान शरीराचे रूपक. अयोध्येत राज्य करतो तो दशरथ. ज्याचा दहा इंद्रियरूपी रथावर ताबा आहे, तर मिथिलेचा राजा जनक हा योगी म्हणून प्रसिद्ध पावलेला..विश्र्वचक्र चालविण्यासाठी आवश्यक यज्ञ म्हणजेच कर्म. कर्माद्वारेच शक्तीचे वेगवेगळ्या अवस्थेत रूपांतर होऊन ती प्रगतीचे कारण ठरते. दशरथाला चार मुले व जनकाच्या चार मुली. जाणीवरूपी राम व शुद्धशील शरीररूपी सीता ही एक जोडी. विवेकरूपी लक्ष्मण व त्याची सहधर्मचारिणी ऊर्मिला ही दुसरी जोडी, शत्रुघ्न म्हणजे शौर्य, रक्षा व कीर्तिरूपी श्रुतकीर्ती ही तिसरी जोडी आणि सेवाभक्तीरूपी भरत व त्याची सहचरी मांडवी ही चौथी जोडी. समाजव्यवस्थेचे संपूर्ण वर्णन या चार जोड्यांमधून आपल्याला मिळू शकते..रामायण म्हणजे केवळ रामकथा नव्हे. यातील प्रत्येक पात्राला, प्रत्येक घटनेला सखोल अर्थ आहे. या अर्थापर्यंत पोहोचून आपली रामाशी भेट व्हावी - जणू जिवा-शिवाशी भेट व्हावी आणि मनुष्यजन्माचे सार्थक व्हावे, असा वाल्मीकींचा प्रयत्न. हल्लीच्या भाषेत सांगायचे तर, ‘राम’ हा प्रोग्रॅम आहे आणि रामायण म्हणजे डिझाईन. अर्थात इतर प्रोग्रॅमसारखा हा साधासुधा प्रोग्रॅम नाही. तर मनुष्याची संपूर्ण उत्क्रांती घडवून आणण्याची क्षमता असणारा महाप्रोग्रॅम आहे. मात्र, त्याची उकल करता यायला हवी. कथेत अडकून न पडता त्यायोगे चैतन्य, मन, जाणीव, विवेक यांचा परस्परसंबंध समजून घेता यायला हवा. ‘राम’ हा उत्क्रांती घडवून आणणारा मंत्र खराच. पण, त्याच्या सिद्धीसाठी रामकथा कळायला हवी. रामकथेचे आकलन झाले तरच हा मंत्र फलद्रूप होईल..रामकथा ही पुराणकथा नाही, तर मनुष्यधर्माची जीवनगाथा आहे. रामायण केवळ भावना, राजकारण, सत्तेचे महानाट्य वा महाकाव्य नाही, तर मानवी सद्बुद्धीच्या निकषांवर उतरणारे जीवनशास्त्र आहे. मनुष्याला दुराचारापासून परावृत्त करणे आणि पुढे दुराचाराविरुद्ध उभे करणे ही रामायणामागची खरी प्रेरणा आणि चिंतन आहे. रामकथा ही जीवनशास्त्राच्या, आयुर्वेदशास्त्राच्या माध्यमातूनही समजून घेता येते. राम म्हणजे जाणीव. राम म्हणजे आत्माही. सीता म्हणजे शरीर. म्हणून सीतेचा जन्म कोणत्याही राणीच्या पोटी झालेला नाही, ती धरणीकन्या आहे, जनकराजाला जमीन नांगरताना बालिकारूपी सीता सापडली. म्हणून भौतिक शरीराची, पृथ्वीतत्त्वाची प्रतिनिधीस्वरूप असणारी ती सीता. तर राम हे आकाशतत्त्वाची जाणीव ठेवणारे. लक्ष्मण म्हणजे विवेक तर हनुमान म्हणजे प्राण. शूर्पणखा ही वासना तर रावण म्हणजे मूर्तिमंत अहंकार..आंतरिक आशयअशा प्रकारे रामायण हे अनेकविध स्वभावांनी सिद्ध आहे. राम म्हणजे शक्ती, राम म्हणजे आतला आशय. ‘रं’ बीजाचे प्रतिनिधित्व करणारा तो राम. एखाद्या गोष्टीतला आशय निघून गेला की आपण सहजपणे म्हणतो - त्यात काही राम नाही. समुद्रावर सेतू बांधताना प्रत्येक दगडावर रामनाम लिहिले अशी कथा आपण जाणतो.लंकादहनाची प्रक्रिया ही शरीरशुद्धी दर्शवणारी. रावणवध हा अहंकार नष्ट करण्यासाठी चैतन्यतत्त्वाचा मर्मावर केलेला आघात दर्शवणारा. सरतेशेवटी दुष्प्रवृत्तीचा कोणताही अंश शिल्लक नसल्याची खात्री करवण्यासाठी शरीराला द्यावी लागणारी अग्निपरीक्षा. आणि ही सर्व तपस्या पूर्ण झाली की माया-ब्रह्माचे होणारे मिलन. अशा प्रकारे चैतन्याकडून जडाकडे आणि आकाशाकडून पृथ्वीकडे चालू राहणारे हे निसर्गचक्र हीच श्रीरामकथा..रामकथेमधल्या प्रत्येक अभिव्यक्तीमागे एक विचार आहे, विशिष्ट संकल्पना आहे. राम ही अंतरात्म्यातली ‘जाणीव’ आहे तर सीता शुद्धशील ‘शरीरा’चे प्रतीक आहे. रामाचे गुरू विश्र्वमित्र हे ज्ञान आणि ज्ञानाचे प्रत्यक्ष अनुभव स्वरूप आहेत. गूढ ज्ञान आणि तपस्येचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे शबरी आहे. जटायू हा मार्गदर्शक, सुग्रीव हा सन्मित्र तर हनुमान हा प्राणस्वरूप आहे. प्राणायामाने व स्वयं अनुशासनाने प्राणरूपी आशीर्वाद आपण मिळवू शकतो..राम जन्मभूमी आंदोलनाचे आधारस्तंभ होते वेदांती महाराज; अयोध्येत सीएम योगींनी ब्रह्मलीन महंतांना वाहिली श्रद्धांजली.रामकथेत ज्याप्रमाणे अगोदर लंकादहन, नंतर रावणवध आणि त्यानंतर अग्निपरीक्षा झाल्याशिवाय राम आणि सीतेचे मिलन होऊ शकत नाही त्याचप्रमाणे आपल्या जीवनातही पांचभौतिक शरीर आणि जाणीव यांचे मिलन होण्यासाठी शरीरशुद्धीरुपी लंकादहन, अहंकाररूपी रावणाचा वध आणि सरते शेवटी दुष्प्रवृत्तींचा कोणताही अंश शिल्लक नसण्याची खात्री करण्यासाठी शरीराला द्यावी लागणारी तपस्यारूपी अग्निपरीक्षा झाल्यानंतरच शरीर व जाणिवेचे किंवा शरीर व आत्म्याचे या मिलन होते.अशा प्रकारे दैनंदिन जीवनात रामकथा जगण्याने आपल्याला आपले जीवन सुखी करता येते आणि आध्यात्मिक प्रगती साधून विश्र्वसंकल्पनेत समरस होता येते. रामनवमीच्या पावन दिवशी रामजन्म साजरा करता करता सर्वांना रामकथेमागची महासंकल्पना (मास्टर कंट्रोल प्रोग्रॅम) समजावी, श्रीराम व सीतामातेची कृपा होऊन स्व-स्वरूपाचा आणि आपल्यातील रामस्वरूपाचा बोध व्हावा हीच श्रीरामचरणी प्रार्थना!(श्रीगुरू डॉ. बालाजी तांबे यांच्या लेखन, व्याख्यानांतून ‘संतुलन आयुर्वेद’द्वारा संकलित).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

श्रीरामायण एक महाप्रोग्रॅम

Related Stories

अध्यात्मातून घेऊ काही : आसक्ती आणि विरक्ती

मुलांना जेव्हा हिम्मत हवी असते तेव्हा... राम चरण कसा बाप आहे? म्हणतो, 'तीन मुलं झाल्यापासून...'

Experience vs Fiction in modern life : कथा अपुरी: बातमीची माहिती, पार्श्वभूमी आणि संदर्भ न दिल्याने मथळा सुचवणे अशक्य