जिवंतपणावर गोष्ट वगैरे

- श्याम मनोहर, saptrang@esakal.comव्यक्तीने मृत्यूवर गोष्टी, काव्ये, गाणी केलीत. पुन्हा पुन्हा वरचेवर मृत्यूवर गोष्टी, काव्ये, गाणी निर्माण होत राहतात. खंड नाही कधीच.जिवंतपणावर गोष्टी, काव्ये, गाणी आहेत?व्यक्तीला ‘हॉर्ट ॲटॅक’ आला... पळा, धावा, डॉक्टरकडे न्या... वाचला पेशंट! जिवंतपणा! जिवंतपणाचा आनंद...किती वेळ? किती काळ?जिवंतपणा साधला. आता व्यक्ती खूप काय करते. जिवंतपणा गृहीत धरते. यश, समृद्धी, वासनापूर्ती ह्याचा व्यक्ती आनंद घेते. व्यक्ती जिवंतपणाचा आनंद घेते? व्यक्तीला जिवंतपणाचा आनंद घेता येत नाही?.व्यक्तीला भूक लागते. व्यक्तीला भुकेचा अनुभव येतो. व्यक्ती अन्नग्रहण करते. आवडते, रुचकर अन्न मिळाले तर जेवताना आनंद होतो. पोटभर खायचे. भूक लागते. भूक लागल्याचा अनुभव येतो.व्यक्तीला जिवंतपणाचा अनुभव येतो? जिवंतपणा चालू आहे, त्या प्रत्येक चालूपणाचा अनुभव येतो?व्यक्तीला विकार असतात.उदाहरणार्थ - राग. व्यक्तीला राग येतो. व्यक्तीला राग जाणवतो. व्यक्ती म्हणते, ‘‘मला राग आलाय.’’व्यक्तीला जिवंतपणा जाणवतो? व्यक्ती कधी म्हणते, मला जिवंतपणा जाणवतोय?.शरीराला भूक लागते. शरीर वेगळे आणि भूक वेगळी.व्यक्तीला राग येतो. शरीर वेगळे आणि राग वेगळा.शरीर वेगळं आणि जिवंतपणा वेगळा.. असे आहे?वासना, विकार शरीरात सतत जाग्या नसतात. शरीराला भूक सतत नसते. भूक मधूनमधून लागते. राग मधूनमधून असतो. जिवंतपणा शरीराला मधूनमधून नसतो, सतत.. साठ वर्षे, नव्वद वर्षे असतो.जिवंतपणा सततच असतो, म्हणून जाणवत नाही? जिवंतपणा संपला की, त्या व्यक्तीला जाणवत नाही, इतरांना जाणवतो. इतरांना त्यांचा स्वतःचा जिवंतपणा नाही जाणवत. आपलाही जिवंतपणा कधी तरी संपणार ह्याचे भय जाणवते. जिवंतपणा संपणार असा शब्दप्रयोग नसतो. मृत्यू असा शब्दप्रयोग असतो..भूक लागते, भूक भागते. पुन्हा भूक लागते. भूक पुन्हा पुन्हा लागते. वासना, विकार पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात. जिवंतपणा एकदा संपला की संपलाच.भूकेला कार्य असते. वासनांना, विकारांना कार्य असते. पूर्ती हे कार्य असते.जिवंतपणाला कार्य नसते. पूर्ती नसते. जिवंतपणा आहे, जिवंतपणा नाही. एवढे असते.आपल्याला वाटते, शरीर हालचाल करते, ते जिवंतपणामुळे. जिवंतपणा संपलेले शरीर गप्प, गप्प असते. जिवंतपणा नसलेल्या शरीराला जाळा, पुरा... गप्प, गप्प, शरीर जिवंतपणा संपलेले.लहान बाळ. पाठीवर पडलेले असते. हात, पाय हालवत असते. डोळे फिरवते, कधी हसते, कधी रडते. बाळाचे शरीर हालचाल करते. जिवंतपणा आहे, म्हणून बाळाला पाय फुटतात. बाळ सारखे धावाधाव करते. आईला बाळाकडे सारखे लक्ष ठेवावे वाटते. बाळ वाढते. शरीराची हालचाल वाढते. पुढे हालचाल वाढत राहाते. कामासाठी हालचाल, कामाशिवाय हालचाल!.आपल्याला वाटते, जिवंतपणामुळे शरीराला हालचाल करता येते. जिवंतपणा संपला.. शरीराची हालचाल बंद बंद. हे अर्धसत्य आहे!बेडरेस्ट घ्यायची सक्ती झालेली व्यक्ती. बेडरेस्ट! हालायचे नाही. जिवंतपणा आहे, शरीराची हालचाल करायची नाही.हालचाल करायची नाही. ही शरीराला शिक्षा वाटते. शरीराची हालचाल नाही, हे जिवंतपणाला आवश्यक. म्हणजे जिवंतपणामुळे शरीराची हालचाल होते, असे नाही. शरीराची हालचाल हा शरीराचा गुणधर्म आहे, जिवंतपणाचा नाही..जिवंतपणा स्तब्ध आणि स्थिर असतो. हो, एक गोष्ट आहेच, जीवंतपणाची साथ असल्याशिवाय शरीर हालचाल करू शकत नाही.शरीराला हालचालीचे व्यसन असते.समजा एक व्यक्ती स्वस्थ बसलीय, शरीर हालचाल करत नाहीस्वस्थ शरीराला हालचाल असते. कसली? कशाची?शरीराला हालचाल करायची नाही ना?मग शरीराने युक्ती केली. शरीराने मन तयार केले. शरीर गप्प. मन हालचाल करते आणि अजब होते. विपरित होते..मन हालचाल करते आणि शरीराच्या विश्रांतीचे, झोपेचे खोबरे होते.मन शरीराची फिकीर करत नाही. वाट्टेल तसे उंडारत राहाते. मन मेंदूचा ताबा घेते, शरीराला वाट्टेल तसे वापरते. शरीर जिवंतपणाचा कोंडमारा करते. आपण जिवंतपणाचा कोंडमारा करायचा नाही. जिवंतपणा निसर्गाची निर्मिती आहे. आपण जिवंतपणाचा मान राखायचा.जिवंतपणा निसर्गतः शरीराला सोडून जाईल तेव्हा जाणार. तोपर्यंत शरीराच्या जिवंतपणाची काळजी घ्यायच्या गोष्टी करूया.सृष्टीत सजीव आहेत, निर्जीव आहेत. आपल्याला सजीव, निर्जीव ओळखता येतात..जिवंत डास, जिवंत चिमणी, जिवंत हत्ती, जिवंत व्यक्ती... सगळ्यांच्यातला जिवंतपणा एकाच मापाचा असतो की कमी जास्त? दगड, टेकडी, धुळीचा कण.. निर्जीवपणा सगळ्यात एकाच मापाचा की कमी जास्त?डासाला एका टाळीत मारता येते, हत्तीला मारायचे तर? खूप मोठा मार द्यावा लागेल.. आकारमानावर जिवंतपणाचे माप असते?मृत्यूवरून जिवंतपणाचं माप ठरवायचं.. ही पद्धत खरी की चूक?प्रश्नाची गोष्ट असते.गोष्टीत निर्जीवांनाही आपण जिवंतपणा देऊ शकतो. आपण गोष्टीलाही जिवंतपणा द्यायचा. गोष्टीने जाण घडवली की गोष्टीला जिवंतपणा येतो.आपल्याकडे मृत्यूच्या गोष्टी आहेत. आपण जिवंतपणाच्याही गोष्टी करूया. जिवंत गोष्टींच्या गोष्टी करूया..जगायचेय...तरुण मुलगीचा नवरा अपघातात वारला. तरुण मुलीने तीन दिवस अन्नपाणी घेतले नाही. आई मुलीला म्हणाली, ‘‘दोन घास खा... चल, ऊठ. धीर धर...’’ म्हणजे... जगायचेय!माझे आजोबा वारले. मी वडलांजवळ. वडिलांनी मला आणखी जवळ घेतले. आम्ही दोघे जिवंत, जगत होतो, जगणार होतो. आम्हाला जगायचेय!माझे दुसरे आजोबा वारले. माझे वडील माझ्या आईजवळ होते, मी आई-वडलांजवळ होतो.आम्ही तिघे जिवंत, जगत होतो. जगणार होतो. आम्हाला जगायचेय.माझा मित्र वारला. अरेरे!.मी जिवंत, जगतोय, जगणाराय. मला जगायचेय.माझी प्रेयसी वारली... नको. नको... मला जगायचेय.बायको वारली... नवरा वारला... तरी उरलेली व्यक्ती जिवंत, जगत असते, जगणार असते. उरलेल्यांना जगायचंय.लंगडा म्हणतो, ‘‘मला जगायचेय.’’थोटा म्हणतो, ‘‘मला जगायचेय.’’मुका म्हणतो, ‘‘मला जगायचेय.’’आंधळा म्हणतो, ‘‘मला जगायचेय.’’कँसरवाला म्हणतो, ‘‘मला जगायचेय.’’.तरुण म्हणतो, ‘‘मी शंभर वर्षे जगणार.’’प्रौढ होणारा म्हणतो, ‘‘आता शरीराकडे लक्ष द्यायचे. बीपी, शुगर... नको. औषधे घ्यायचे. ते टाळायचे नाही.’’वृद्ध म्हणतो, ‘‘रोज नवी नवी दुखणी उद्भवताहेत. उद्भवू दे. डॉक्टरकडे वेळेवर जायचे. पूर्ण बरे, असे आता शक्यच नाही. जास्तीत जास्त बरे ठेवायचे. मला जगायचेय!’’.व्याख्याजगणे म्हणजे काय?एक व्यक्ती झोपऊड स्थितीत गेली.त्या व्यक्तीला वाचलेले, ऐकलेले, बघितलेले अनेक आठवत होते.जगणे : ह्याची अजून व्याख्या करायची. व्यक्तीची झोपऊठ स्थिती गहरी झाली. जिवंतपणा कालअवकाशात चालू राहाणे म्हणजे जगणे. जगण्यासाठी काय लागते? अन्न, पाणी!मानवाला फळे, वनस्पती, प्राण्यांचे मांस असे अन्न निसर्गातून मिळत होते. नदी, तळे, पाऊस अशांमधून निसर्गतः पाणी मिळत होते..एवढ्याने जगणे घडत असते, तर मानव सहजपणे जगत राह्यला असता. मानवाचे जगणे इतके सोपे नव्हते. मूळ जिवंतपणालाच धोके होते.हिंस्र पशू होते, निसर्गात उत्पात होते. जगणे साधायचे, तर संरक्षण करायला हवे. निसर्ग संरक्षण करत नव्हता. निसर्ग धोक्याची जाणीव देत होता. प्रत्यक्ष संरक्षण मानवाला स्वतःच करायचे होते. निसर्गात गुहा होत्या. मानव गुहेचा आश्रय घेऊ लागला. निसर्गात वनस्पती होत्या. ऊन, पाऊस, थंडी ह्यापासून संरक्षण म्हणून मानव वल्कले नेसू लागला. पशूंपासून संरक्षण म्हणून मानवाने दगडांची हत्यारे केली. निसर्गात अग्नी होता, ते बघून मानवाने अग्नी निर्माण केला. अग्नीने पशूंना पिटाळता येऊ लागले, मांस भाजून खायचा शोध लागला. मानवाची जगण्यासाठीची पद्धत निर्माण झाली. पशूची चाहूल लागली की तो मानव इतर मानवांना खुणांनी, आवाज काढत सूचना देऊ लागला..मानवाला वेगवेगळे आवाज काढता येऊ लागले. वेगवेगळ्या आवाजात तो रंगला. मानव हातांनी खुणा करू लागला.वेगवेगळे आवाज, वेगवेगळ्या खुणा... मानवाची भाषा निर्माण होऊ लागली. वेगवेगळे एका मागोमाग एक आवाज... गाणं जुळले. वेगवेगळे हातवारे नृत्य जुळले.सृष्टीत काय काय घडत होते. ऊन, वारा, थंडी, पाऊस... मानव सृष्टीचे नियम शोधू लागला.मानवाला मृत्यू ही घटना जाणवली.... गूढ वाटले. ... नंतर दुःख झाले..मानवात कुतूहल निर्माण झाले. मानवात सभ्यता निर्माण झाली.आदर्श सभ्यता म्हणते, ‘‘मानवाची सभ्यता अशीच वाढू दे. मी जन्मू शकेन.’’गोष्ट म्हणते, ‘‘मृत्यूचे व्यक्तीला भय वाटते. जवळचे कुणी मृत्यू पावले की दुःख होते. गूढ थेट नाही जाणवत. शत्रू मृत्यू पावला की व्यक्तीला आनंद होतो! व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला ठार करू शकतो.’’आदर्श सभ्यता म्हणाली, ‘‘म्हणजे माझा जन्म हुकला तर...!’’(क्रमशः).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

जिवंतपणावर गोष्ट वगैरे

Related Stories