क्रांतीचा जयजयकार!

- दिलीप कुंभोजकर, kumbhojkar.dilip@gmail.comविष्णू वामन शिरवाडकर तथा तात्यासाहेब शिरवाडकर हे मराठी भाषेतील श्रेष्ठ आणि प्रतिभावंत कवी-नाटककार-कथाकार- कादंबरीकार-लघुनिबंधकार व आस्वादक समीक्षक होते. कुसुमाग्रज या टोपणनावाने त्यांनी कवितालेखन केले. मराठी माणसावर चार दशकांहून अधिक काळ त्यांच्या साहित्याचा प्रभाव होता, आजही आहे..ते आत्मनिष्ठ व समाजनिष्ठ जाणीव असणारे साहित्यिक मानले जातात. वि. स. खांडेकर यांच्यानंतर मराठी साहित्यात ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे ते दुसरे साहित्यिक होत. त्यांचा जन्मदिन (२७ फेब्रुवारी) हा ‘मराठी भाषा गौरवदिन’ म्हणून साजरा केला जातो.जाज्वल्य देशप्रेम, समाजाविषयीची प्रामाणिक आस्था, क्रांतिकारक वृत्ती आणि शब्दकलेवरचे प्रभुत्व ही त्यांच्या लेखनाची आणि काव्याची वैशिष्ट्ये. त्यांच्या साहित्यात त्यांचे समृद्ध वैचारिक जीवन आणि प्रगल्भ ज्ञानलालसा प्रतिबिंबित झालेली आहे..भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धात लाल-बाल-पाल (पंजाबकेसरी लाला लजपतराय, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक, बिपीनचंद्र पाल - म्हणजेच पंजाब, महाराष्ट्र आणि बंगाल) यांनी ब्रिटिश साम्राज्याशी दिलेला लढा हा एक मैलाचा दगड आहे. सन १८२८ मध्ये ‘सायमन कमिशन विरुद्ध लाला लजपतराय यांनी दिलेला लढा... ब्रिटिशांचा क्रूर लाठीमार... आणि त्यात झालेला लजपतराय यांचा मृत्यू ही घडामोड अनेक क्रांतिकारकांचे स्फूर्तिस्थान ठरली. अनेक तरुण विविध आंदोलनांमध्ये राजबंदी झाले. ही आग वर्षानुवर्षे तशीच पेटत राहिली.या पार्श्वभूमीवर ‘अन्नत्याग करून मृत्यूच्या दारात पाऊल टाकताना राजबंद्यांना असले गाणे स्फुरले नसेल काय?’ असे स्वतःलाच विचारत आणि स्वतःलाच राजबंदी समजत कुसुमाग्रजांना स्फुरलेली ही कविता आहे. कवी शंकर वैद्य यांनी घेतलेल्या एका मुलाखतीत कुसुमाग्रजांनी सांगितल्यानुसार, ही कविता त्यांनी एका बैठकीत पूर्ण केली होती..‘प्रभात’ या दैनिकात काम करताना ता. १२ जुलै १९३९ त्यांना ही कविता स्फुरली. (सन १९४२ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘विशाखा’ या काव्यसंग्रहात ही कविता समाविष्ट आहे). डमडम येथील तुरुंगातील राजबंद्यांनी अन्नत्याग करत प्राणांतिक उपोषण सुरू केले होते.या बातमीने कुसुमाग्रज अस्वस्थ झाले. या उपोषणात काही राजबंद्यांचा मृत्यू ओढवला. त्या राजबंद्यांचे क्रांतिमय जीवन, त्यांची अचल ध्येयनिष्ठा आणि चैतन्यदायी देशभक्ती आठवून या क्रांतिकारकांना अंतःकरणापासून वाहिलेली आदरांजली म्हणजे ही कविता होय..गर्जा जयजयकार क्रांतिचा, गर्जा जयजयकारअन् वज्रांचे छातीवरती घ्या झेलून प्रहार!लाला लजपतराय यांच्या छातीवर केला गेलेला लाठीमार कुसुमाग्रजांना या पंक्ती लिहिताना कदाचित् आठवला असेल.खळखळु द्या या अदय शृंखलाहाता-पायांतपोलादाची काय तमा मरणाच्या दारात?सर्पांनो उद्दाम आवळा, कसूनिया पाशपिचेल मनगट, परी उरातिलअभंग आवेशतडिताघाते कोसळेल कातारांचा संभार?कधीही तारांचा संभारगर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार! ॥१॥.भारतमातेला पारतंत्र्यातून सोडवण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झालेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांची ही क्रांतिकारक मनोभूमिका आहे. मरण समोर दिसत असताना हाता-पायांतील लोखंडाच्या बेड्यांची त्यांना काळजी नाही. ही वस्तुस्थिती त्यांनी मान्य केली आहे. ब्रिटिशांचा गळफास हा विषारी सापासारखा आहे, म्हणजेच यातून सुटका नाही, हेही त्यांना ठाऊक आहे; पण असल्या आघाताने आमची भूमिका बदलणार नाही. एखाद्या उल्कापाताने तारकांनी भरलेले आकाश थोडेच कोसळणार आहे? तुरुंगात असलेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे धैर्य कवी तुरुंगाबाहेर असलेल्या जनमानसात पेरत या क्रांतीचा जयजयकार करत आहे..क्रुद्ध भूक पोटात घालु द्या खुशाल थैमानकुरतडु द्या आतडी, करू द्या रक्ताचे पानसंहारक काली, तुज देती बळीच आव्हानबलशाली मरणाहुन आहे अमुचाअभिमानमृत्युंजय आम्ही! अम्हांलाकसले कारागार?अहो, हे कसले कारागार?गर्जा जयजयकार क्रांतिचागर्जा जयजयकार! ॥२॥.उपोषण हा मानसिक पातळीवरील निर्णय आहे; पण भूक लागणे हा शरीरधर्म आहे. अन्न हे शरीराचे पोषणमूल्य आहे; पण स्वातंत्र्याच्या हेतूने प्रेरित झालेले हे क्रांतिकारक म्हणताहेत : ‘लागू द्या भूक, पोट भुकेने कळवळू द्या...पोटात भुकेचा डोंब पेटू द्या...जिवंत राहण्यासाठी अंतर्गत शरीर कुरतडले जाऊ द्या...रक्ताचे पाणी होऊ द्या; पण आम्ही हरणार नाही. कालिमातेपुढे आमचे बळी जाऊ द्या; पण आमचा अभिमान आणि निश्चय ढळणार नाही...आम्ही मरणाहून बलशाली आहोत. आम्ही मृत्युंजय आहोत...आम्हाला हे कारागृह काय बंदिस्त करणार? मित्रांनो...गर्जा जयजयकार, क्रांतीचा गर्जा जयजयकार!.पदोपदी पसरून निखारे आपुल्याच हातीहोउनिया बेहोष धावलो ध्येयपथावरतीकधि न थांबलो विश्रांतीस्तव,पाहिले न मागेबांधु न शकले प्रीतीचे वा कीर्तीचे धागेएकच तारा समोर आणिकपायतळी अंगारहोता पायतळी अंगारगर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार!॥३॥.या स्वातंत्र्यसमरात ब्रिटिश शासनाने पावलापावलावर अडचणींचे जणू पेटलेले कोळसे (निखारे) पसरले आहेत. ते निखारे हातात घेऊन आम्ही आमच्या ध्येयपथावर, निश्चयमार्गावर बेहोष होऊन धावत आहोत...आम्ही कधीही मागे पाहिले नाही...कधीही विश्रांतीसाठी थांबलो नाही...आई-वडील-भाऊ-बहीण-बायको-मुलेबाळे यांत गुंतून पडलो नाही. हे रक्ताचे नाते, प्रेमाचे बंध आम्ही तोडले. स्वातंत्र्यसूर्याच्या ध्येयाने धावताना आमच्या पायात फक्त धगधगती आग होती. मित्रांनो...गर्जा जयजयकार क्रांतीचा, गर्जा जयजयकार!.श्वासांनो, जा वायूसंगे ओलांडुन भिंतअन् आईला कळवा अमुच्याहृदयातिल खंतसांगा, वेडी तुझी मुले ही या अंधारातबद्ध करांनी अखेरचा तुजकरिती प्रणिपाततुझ्या मुक्तिचे एकच होतेवेड परि अनिवारतयांना वेड परि अनिवार...गर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार! ॥४॥.महाकवी कालिदास यांनी मेघांना निरोप देण्याचे अवाहन केले होते, तर महाराष्ट्राच्या या आधुनिक महाकवीने इथे आपल्या श्वासांनाच दूत केले आहे! तुरुंगात जखडलेल्या राजबंद्यांना, स्वातंत्र्यसैनिकांना बाहेर संपर्क साधण्याचे कोणतेही साधन नव्हते. अशा वेळी आपल्या श्वासांवर विश्वास ठेवत ते जणू ‘टेलिपथी’द्वारे आपल्या आईला, आपल्या भारतमातेला आपल्या हृदयातील खंत कळवत आहेत. तुरुंगातील, जीवनातील अंधारातच हात जोडून नमन करत आपल्या भारतमातेला मुक्त करण्याचे एकच वेड, ध्येय स्वीकारल्याचे सांगत आहेत, मातेला अखेरचे वंदन करत आहेत..नाचविता ध्वज तुझा,गुंतले शृंखलेत हाततुझ्या यशाचे पवाड गाता,गळ्यात ये तांतचरणांचे तव पूजन केले म्हणुनि गुन्हेगारदेता जीवन-अर्घ्य तुजला, ठरलो वेडेपीरदेशिल ना पण तुझ्या कुशीचावेड्यांना आधारआई, वेड्यांना आधार...गर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार! ॥५॥.क्रांतिकारकांच्या उत्कट भावनेचा हा अत्युच्च आविष्कार आहे. ‘भारत माता की जय’ असे म्हणत हातात तुझा झेंडा घेतला म्हणून पायात बेड्या पडल्या...तुझ्या स्तुतीचे पोवाडे गायले म्हणून गळ्यात फास पडला...तुझ्या चरणांची पूजा करत तुला नमस्कार केला म्हणून मी गुन्हेगार ठरलो...तुला जीवन-अर्घ्य दिले म्हणून आम्ही ‘वेडे’ ठरलो! माते, असू दे आम्ही वेडे...तुझ्या मुक्तीचेच वेड आम्ही घेतले आहे; पण मरणोत्तर आम्हाला तू घेशील ना तुझ्या कुशीत?क्रांतीच्या जयजयकारात असंख्य स्वातंत्र्यवीरांची ही आर्त आळवणी सहृदयी व्यक्तींचं हृदय विदीर्ण केल्याशिवाय राहत नाही..कशास आई भिजविसि डोळे,उजळ तुझे भालरात्रीच्या गर्भात उद्याचा असे उषःकालसरणावरती आज आमुची पेटतात प्रेतेउठतिल त्या ज्वालांतुनभावी क्रांतीचे नेतेलोहदंड तव पायांमधलेखळाखळा तुटणारआई, खळाखळा तुटणार...गर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार! ॥६॥.ध्येयापोटी असलेला दुर्दम्य आशावाद इथे आपल्याला अनुभवायला मिळतो. आई, पूस ते डोळे...आवर स्वतःला, उजळू दे तुझा चेहरा! लक्षात ठेव, गडद अंधाऱ्या रात्रीनंतर उजाडत असते, अमावास्येनंतर पौर्णिमेला सुरुवात होते...उद्याचा उष:काल निश्चित आहे. स्वातंत्र्यसूर्य उगवणार आहे...आज जरी आमची कलेवरे तुला अग्नीच्या आधीन होताना दिसत असली तरी त्या ज्वालांतून नवीन क्रांतिकारक जन्माला येणार आहेत...तेव्हा तुझ्या पायांतले पारतंत्र्याचे साखळदंड खळाखळा आवाज करत तुटणार आहेत...तू मुक्त होणार आहेस...भारतमाते, तू स्वतंत्र होणार आहेस. तर मग, होऊन जाऊ द्या क्रांतीचा जयजयकार! मित्रांनो...गर्जा जयजयकार क्रांतिचा, गर्जा जयजयकार!.आता कर ओंकारा तांडवगिळावया घासनाचत-गर्जत टाक बळींच्यागळ्यावरी फासरक्त-मांस लुटण्यास गिधाडे येउ देत क्रूरपहा मोकळे केले आता त्यासाठी ऊरशरिरांचा कर या सुखेनैव,या सुखेनैव संहारमरणा, सुखेनैव संहार...गर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार ॥७॥.हे ओंकारा...परमेश्वरा, होऊन जाऊ दे हे क्रांतीचे तांडव...भयानक असे हे नृत्य घेऊन जाऊ दे आमच्या सर्वस्वाचा घास...टाक आमच्या गळ्यात मृत्यूचा फास...दे आम्हाला बळी...येऊ देत क्रूर ब्रिटिशांची ही गिधाडे आमचे रक्त-मांस भक्षण करण्यासाठी...करू दे त्यांना आमचा संहार! बघू दे त्यांना आमचे मरण...पण हा क्रांतीचा जयजयकार चालूच राहणार...गर्जा, जयजयकार क्रांतिचा, गर्जा जयजयकार!उद्विग्न क्रांतिकारकांची ही निर्वाणीची भाषा आहे. मरणाच्या दारातील त्यांचे हे अखेरचे शब्द आहेत. त्यांचे हे भारतमातेवरील निस्सीम प्रेम आहे. त्यांचा हा सर्वस्वाचा त्याग आहे.कुसुमाग्रजांची ही कविता म्हणजे धगधगती आग आहे. क्रांतिकारकांची जीवनवाहिनी आहे. रक्त उसळायला लावण्याची तीत ताकद आहे. सन १९३९ मध्ये लिहिलेली ही कविता गेल्या ८५ वर्षांपासून आजही ताजी आहे..यदा यदा ही धर्मस्य ग्लानिर्भवती भारतअभ्युत्थानम अधर्मस्यतदात्मानं सृजाम्यहम्या भगवान श्रीकृष्णांच्या वचनाप्रमाणे ही कविता भारतमातेवर प्रेम करणाऱ्या प्रत्येक देशभक्ताच्या मनात कायम राहणार हे निश्चित.तर मग -गर्जा जयजयकार क्रांतिचा,गर्जा जयजयकार!.सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

क्रांतीचा जयजयकार!

Related Stories