रंग आणि ठिपक्यांतून जीवनदर्शन

- हर्ष भटकळ, saptrang@esakal.comकलेची आराधना स्मृती जागृत ठेवते, भावनांना उजाळा देते आणि जे शब्दांतून अव्यक्त राहते त्याचे सादरीकरण करते. चित्रकार माधवी पारेख यांची जीवनदृष्टी बालपणापासून कलेच्या माध्यमातून फुलू लागली. नंतर जागतिक पातळीवर प्रशंसा होऊन सातत्याने कार्यरत राहताना जीवनदृष्टीही घडत राहिली. .चित्रकार माधवी पारेख यांच्या स्टुडिओत बसून मी लिहीत आहे... गेली वीस वर्षे आमचा दाट परिचय आहे. नुकताच माधवी यांना कला परिषदेचा पुरस्कार मिळाला. त्यांची पेंटिंग्ज दर दोन वर्षांनी भरणाऱ्या व्हेनिस बीएनाले येथील प्रदर्शनात गाजली आहेत. त्यांची आंतरराष्ट्रीय कीर्ती अथवा त्यांचे आर्थिक यश यांचा त्यांच्या व्यक्तित्वावर काहीही परिणाम झाल्याचे दिसत नाही. त्यांचे पाय जमिनीवरच रोवलेले आहेत. त्यांची कला जगभरातल्या प्रदर्शनांत आणि महत्त्वाच्या संग्रहालयांत मानाचे स्थान मिळवू शकली याची कारणे म्हणजे त्यांच्यातील कलाकारावर असलेला परंपरांचा प्रभाव, स्वयंस्फूर्ती आणि कल्पनाशक्ती हीच होय..शिस्तशीर कामाचा ओनामा१९४२ मध्ये गुजरातेतील खेडा जिल्ह्यातील संजय या छोट्याशा गावात माधवीबेन यांचा जन्म झाला. त्या सांगतात, ‘आमच्या घरी सगळं काही कामाच्या धबडग्याच्या संदर्भात मोजलं जाई!’ त्यांच्या वडिलांवर गांधींचा प्रभाव होता. ते शाळामास्तर. गावात त्यांना विशेष मान होता. ते पहाटे लवकर उठून सर्वांना कामाला लावत. माधवी त्यांची आठवण सांगताना म्हणतात, ‘‘उठल्याबरोबर वडील मला सुनवायचे, ‘तुझ्या आईला विचार काय काय कामं आहेत ते!’ एकही क्षण न दवडता उपयुक्त कामात गुंतवून घेण्यावर त्यांचा भर असायचा. ही शिस्त माझ्यात बालपणापासून भिनत गेली. मला माहीत होतं की मला काही तरी विशेष करायचं आहे. पण ते कलेच्या क्षेत्रात, हे मात्र लग्नानंतरच कळलं.’’.बाळपणात सभोवती रंगच रंग होते. शेते हिरवीगार, फुले पिवळी, विविधरंगी मोसमी फळे तर होतीच. शिवाय रांगोळी आणि गेरूने सारवलेल्या भिंती. या रंगोत्सवात शेजारच्या राजस्थानमधील कपडे आणि हस्तकलेच्या नमुन्यांनी भर घातली. मुलींचे मन सतत कामात गुंतवून ठेवणे आवश्यक समजले जायचे. भरतकाम आणि रांगोळीची अजूनही माधवींच्या हातांना सवय आहे. गावातल्या लहानमोठ्या गमतीच्या गोष्टी, पंचायतीतील सार्वजनिक रेडियो, निरनिराळे उत्सव, दर्शनी तोरणे, शेणाने सारवलेल्या भिंतींवरील चित्रकला, घरगुती खेळणी, हे सर्व तिथे होते..चित्रकलेशी परिचयमाधवीबेन पंधरा वर्षांच्या असतानाच त्यांचा मनू पारेख या होतकरू चित्रकाराशी विवाह झाला. मनूभाई मुंबईच्या ‘जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’मध्ये कलाशिक्षण घेण्यासाठी गेले. त्या वेळच्या रिवाजाप्रमाणे माधवी माहेरीच राहिल्या. वीस वर्षांच्या झाल्यावर मनूभाईंच्याबरोबर मुंबईला राहायला गेल्या. मुंबईत चित्रप्रदर्शनाच्या माध्यमातून एक नवीन विश्व उभे राहिले. कल्पना स्फुरू लागल्या. माधवी नवऱ्याचा उल्लेख ‘मनू पारेख’ असा करतात आणि तशीच हाक मारतात. सुरुवातीच्या दिवसांबद्दल त्या सांगतात, ‘‘लहान मुलांना शिकवून मला काही कमवता येईल म्हणून मी माँन्टेसरी पद्धतीचे शिक्षण घेतलं. त्यामुळे मनू पारेख नोकरी सोडून पूर्ण वेळ चित्रकलेला देऊ शकतील असं वाटलं होतं. त्याच वेळी आम्ही ताज आणि जहाँगीर आर्ट गॅलरीमधल्या प्रदर्शनांना जाऊ लागलो. मी जेव्हा मुलीच्या- मनिषाच्या वेळी गरोदर होते, तेव्हा काही तरी अर्थपूर्ण करावंसं वाटलं. तेव्हा मी मनू पारेख यांना सांगितलं, की मला चित्रं रंगावायची आहेत!’’.सुरुवातीला मनूभाईंनी काहीच केले नाही. माधवी आपले म्हणणे सोडेनात, तेव्हा त्यांनी वर्तुळे काढून त्यात पुन्हा पुन्हा काही बारीकसारीक गोष्टी भरण्याचा सराव करायला सांगितले. तेच तेच करून माधवी कंटाळल्या आणि त्यांनी नवे प्रयोग करायला सुरुवात केली. माँन्टेसरी पद्धतीच्या अनुभवामुळे शिशुवर्गाच्या कल्पनाशक्तीशी त्यांचा परिचय झाला होता. उदा. एका मुलीने चेहरा उलटा काढला होता. कारण तिने तो कागद उलटा धरला होता म्हणे! माधवी यांनी त्यापासूनही धडा घेतला..विविध प्रभावमाधवी यांच्या कलेवर जागतिक आणि वैयक्तिक असे दोन्ही प्रभाव आहेत. विशेष करून भरतकामाच्या अनुभवाचा प्रभाव. त्या सांगतात, ‘‘मनू पारेख यांनी माझा चित्रकार पॉल क्ली यांच्या कामाशी परिचय करून दिला आणि त्यांनीच मला सरावासाठी काही कृती सुचवल्या. त्यातील थोड्या मी केल्या आणि पुन्हा कंटाळले. म्हणून मी माझ्या स्वतःच्या आकृत्या निर्माण केल्या. शरीरं चौकोनी केली, चेहरे गोल, त्रिकोणी... खेड्यातील आयुष्याच्या विविध आठवणी जागवल्या.’’माधवींच्या सुरुवातीच्या कामावर चित्रकार-शिल्पकार जोएन मिरो, चित्रकार पॉल क्ली, त्याचप्रमाणे मनू पारेख यांच्या पेंटिंग्जचाही प्रभाव दिसतो. पण लगेच माधवीबोनना स्वतःचा आवाज सापडला. त्याला आधार होता भरतकामाचा. त्या आता भरतकाम करत नसल्या तरी त्यांच्या चित्रांवर त्या अनुभवाचा प्रभाव दिसून येतो आणि त्याचबरोबर ठिपके, फुले आणि पुनरुक्ती यांचाही..कला-आराधना आणि आईपणआई म्हणून माधवी यांना जबाबदारी सांभाळायची होती. त्या अगदी साधेपणाने सांगतात, ‘‘मुली शाळेत गेल्या की मी स्वयंपाक आणि घरकाम करायची. त्या घरी आल्या की मी आधी झोप काढून नंतर चित्रे रंगवायची!’’ घरकाम करता करता त्यांना चित्रकलाही करता आली. मनूभाईनी सगळा व्यवहार सांभाळला, त्यामुळे माधवी यांनाही कलेवर लक्ष केंद्रित करता आले. त्यामुळे त्यांच्या कौटुंबिक जीवनातही कलेला स्थान प्राप्त झाले. मनीषासुद्धा चित्रकार झाली. दुसरी मुलगी दीपा छायाचित्रकार झाली. अशा रीतीने कला त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भागच झाली..औपचारिक शिक्षणाशिवाय...स्वतःला चित्रकार म्हणून माधवी यांनी तयार केले. त्यांना काही चुकल्या-चुकल्यासारखे वाटले नाही. त्या म्हणतात, ‘‘माझा नवरा चांगला शिक्षकही आहे. ते माझ्यावर अधून मधून रागावत असत. पण त्यांनी नेहमीच मला पुढचा मार्ग दाखवला. त्यांच्या आधाराशिवाय हे कठीण गेलं असतं.’’ माधवी यांचे कलातंत्र हे बरेचसे सूक्ष्म निरीक्षण करून मिळवलेले आहे. इतर कलाकारांनी शेणाने सारवलेल्या भिंती रंगवणे, इंद्रधनुष्याचे काचेतून दिसणारे रंग, खेड्यातील कारागीरांचे कलात्मक हात, स्क्रॅच नमुने....माधवीबेन यांनी चित्रकलेतील निरनिराळ्या माध्यमांतून काम केले आहे. ड्रॉइंग, वॉटर कलर, ॲक्रेलिक, ऑइल पेंटिंग्ज आणि शिल्पकलाही. त्या सांगतात, ‘माझी खास मैत्रीण आणि एक श्रेष्ठ कलाकार असलेल्या अर्पिता सिंग यांनी मला जलरंगांचं काम शिकवलं. रंग कसे हलकेच लावायचे ते शिकवलं. अर्पिताने रंगांवर ओरखडे काढायलाही प्रोत्साहन दिलं.’’ ऑइल पेंटिंग्ज त्रासदायक व्हायचे, रंग बिघडायचे म्हणून त्या ॲक्रेलिक रंगांकडे वळल्या. शिवाय त्या निरनिराळ्या माध्यमांचे मिश्रण करून काम करू लागल्या. ठिपक्यांचे आकर्षण तर त्यांना होतेच. सुरुवातीला ते फेल्ट पेनने दिले जायचे. त्यानंतर त्यांनी ब्रशने ठिपके देणे सुरू केले. फेल्ट पेनचे ठिपके आणि ब्रशचे ठिपके यांत खूपच फरक आहे.त्यांच्या चित्रांत सूर्य, चंद्र आणि परमात्म्याची प्रतीके सातत्याने येतात. त्या म्हणतात, ‘‘१९७२ पासून मी सूर्य आणि चंद्राचे दर्शन रोज घेते. देव कुठेही असतोच- मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, लंडन आणि पॅरिसमध्येसुद्धा. म्हणूनच ती रूपं माझ्या कामात दिसून येतात.’ जणू हा भवताल त्यांच्या खेड्यातील आठवणींमुळे त्यांना जाणवतो..प्रक्रियात्यांना जसे सुचते तशी त्यांची कार्यपद्धती बदलत असते. काही वेळा त्या ठिपके काढत बसतात. त्यांचा कंटाळा आला की मग ते विस्कटतात. पूर्वी त्या बराच वेळ सलग काम करायच्या, परंतु आता वाढत्या वयानुसार त्यांच्या कामाचा वेग मंदावला आहे, तरी रोज त्या पेंटिंग करतातच. अलीकडे त्या बऱ्याच वेळा पेन्सिलीने कामाची सुरुवात करतात. सांगतात, की ‘‘या रेषा खोडता येतात, त्यामुळे चित्र मुक्तपणे रेखाटता येतं. चित्रं स्पष्ट होऊ लागतात, अभावितपणे प्रकट होतात. काही चुकल्यासारखं वाटलं तर मी त्यावर रंग चढवते.’’ त्यांना सगळ्याच गोष्टी काही तरी सुचवत असतात. कला सर्वत्र खुणावत असते. एखादी सावली, चंद्र, सूर्योदय, खेड्यातील घटना, आंब्यांचा मोसम आणि दगडसुद्धा! आंब्याला जसा मोहर आल्यापासून ते पूर्ण फळ तयार होईपर्यंत आकाराने वाढत जातो, तसेच चित्र तयार होत असते.प्रवासामुळे त्यांची नजर अधिक व्यापक झाली, तरी त्यांची मुळे घट्ट रोवलेली आहेत. त्या सांगतात, ‘‘आम्ही मिरो फाऊंडेशनला भेट दिली. पॅरिसमधील मॅतिसच्या कलाकृती पहिल्या. अनेक चर्च पाहून आलो. नंतरच्या काळात मेक्सिको, मोरोक्को, ईजिप्त, तुर्कस्थान, इस्रायल, जॉर्डन अशा ठिकाणांना भेटी दिल्या. त्या अनुभवांचे पडसाद कामात दिसतात. तरी मी आणि माझे काम हे संजय गावाशीच जोडलेले आहे!’’.मानसन्मानमाधवी यांची चित्रे आज जगातील सार्वजनिक संग्रहालये आणि खासगी संग्रह दोन्हींत मानाचे स्थान मिळवून आहेत. पॅरिसमधील रोदिन म्युझियम येथे ‘ख्रिश्चन डिओर’बरोबर आणि ‘व्हेनिस बीएनाले’मधील त्यांची आणि मनू पारेख यांची चित्रे, त्यांवर झालेले भरतकाम, कापडावरील कलाकुसर यांना आंतरराष्ट्रीय प्रशंसा मिळाली आहे. माधवी यांना अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यात १९७९ मधील राष्ट्रीय पुरस्कारही आहे. भालचंद्र नेमाडे यांना त्यांच्या ‘सट्टक’ या कवितासंग्रहासाठी आधुनिक देशी शैलीतील चित्र मुखपृष्ठावर हवे होते. तेव्हा त्यांनी माधवी पारेख यांच्या पेंटिंगची निवड केली. या सगळ्यामुळे समकालीन कलेतून देशीपणा सांभाळता येतो याची खात्री पटते..‘मला जास्त काही नको,’ म्हणणाऱ्या माधवींचा नवीन पिढीतील तरुणांना साधा-सरळ संदेश आहे. त्यांच्या वागण्याचा बोध असा, की ‘तुम्हाला अन्न, वस्त्र, निवारा पुरेसा आहे. फार हाव नको. दयाशील व्हा, लोकांना दुखवू नका.’ त्या हे पुन्हा पुन्हा सांगतात. मनूभाई सर्व व्यवहार सांभाळतात आणि त्या कलेची जोपासना करतात. डिजिटल साधने आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे त्यांना आकर्षण नाही. ‘‘जेव्हा तुम्ही हातात ब्रश घेता, तेव्हा वेगळंच समाधान मिळतं. मला फक्त माझा हात पुरेसा आहे!’’ असे त्या म्हणतात.माधवीबेन यांचे आयुष्य आणि त्यांचे काम यांत अधोरेखित होते ते हेच, की आज जागतिक पातळीवर गेलेल्या प्रगल्भ कलेचा उगम अगदी साधे ठिपके, खरडणे, बाळपणात पाहिलेली खेड्यातील कलाकुसर, यांत आहे. आपल्या बाह्यरूपात फरक पडला तरी आपण स्वतःशी प्रामाणिक राहू शकतो, असा आग्रह धरणारी ही चित्रकार आहे..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

रंग आणि ठिपक्यांतून जीवनदर्शन

Related Stories