विदर्भाचे प्रस्तरकाव्य मार्कंडेश्‍वर

- ओंकार वर्तले, ovartale@gmail.comगडचिरोली जिल्हा हा महाराष्ट्रातील अतिशय दुर्गम भाग. वैनगंगा नदीने कवेत घेतलेला, समृद्ध अशा निसर्गाने आणि गर्द जंगलाने नटलेला; पण पर्यटनाच्या बाबतीत अत्यंत अपरिचित. खरं सांगायचं तर या जिल्ह्याकडे पर्यटनाच्या चष्म्याने आपण पाहतही नाही; पण याच्या अंतरंगात बरेचसे पैलू दडले आहे..सुरजागड, चपराळा, भामरागड, लक्कामेट अशी अत्यंत अपरिचित पर्यटन आणि धार्मिक स्थळे ही या गडचिरोलीमध्ये लपली आहेत, हे बऱ्याच जणांना माहितही नाहीत. यात गडचिरोली जिल्ह्याच्या पर्यटनाचा अविभाज्य भाग असलेले एक सुंदर ठिकाण अजूनही पर्यटकांच्या यादीत नसलेले मार्कंडदेव किंवा मार्कंडा मंदिर.मंदिर वास्तुस्थापत्याचा अजोड आविष्कार असलेले हे मंदिर विदर्भातीलच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नितांत सुंदर मंदिरांपैकी एक आहे. त्यामुळेच विदर्भाच्या भूमीत पर्यटनाला आल्यावर हे मंदिर आपल्या ‘विश लिस्ट’मध्ये असायलाच पाहिजे..चार्मोशी तालुक्यातील मार्कंडा गावात आणि वैनगंगेच्या काठावर असलेल्या या कातळशिल्पाकडे चंद्रपूर शहर-मूल-मार्कंडा गाव असा प्रवास करून आपल्याला येथे यावे लागते. नागपूर, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या महत्त्वाच्या शहरातून येथे येण्याकरिता बससेवादेखील उपलब्ध आहे.आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये नद्यांना खूप महत्त्व आहे. माणूस आणि नदी यांचं नातं अगदी घट्ट आहे. याच नद्यांच्या तीरावर आपली संस्कृती रुजली, टिकली आणि विस्तारली. मानवी संस्कृतीच्या विकासात या अशा नद्यांचं योगदान अतिशय मोलाचं आहे..प्राचीन काळी आर्य हे सिंधू नदीच्या काठावर राहिले आणि त्यातूनच पुढे सिंधू संस्कृतीचा उगम झाला हे सर्वांनाच माहीत आहे. हेच नव्हे तर कितीतरी समुदाय हे भारतातील विविध नद्यांच्या काठी स्थिरावले आणि नदीच्या काठावरच त्यांची प्रगती झाली. नदी त्यातही उत्तर वाहिनी म्हणजे अत्यंत पवित्र मानली जाते. अशा उत्तरवाहिनी नद्यांच्या काठावर अनेक तीर्थक्षेत्र विकसित झालेली दिसतात. यातलेच एक तीर्थक्षेत्र आहे ‘मार्कंडा’.या मंदिराच्या निर्मितीची कथा अनेक पुस्तकांत, धार्मिक ग्रंथात वर्णन केलेली आहेच. शिवाय, इथले स्थानिकही ती मोठ्या भक्तिभावाने आपल्याला आख्यायिकांच्या रूपाने सांगतात. ती अशी, की प्राचीन काळी मार्कंडेयाचे वडील मृकुंडऋषी याच भागात राहत होते. ते निपुत्रिक होते. त्यामुळे ते सदैव दु:खी असायचे. यासाठी त्यांनी शिवाची आराधना केली..महादेव प्रसन्न झाले व त्यांनी प्रसन्न होऊन वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा मृकुंड ऋषींनी पुत्राची मागणी केली. तेव्हा भगवान शंकराने त्यांना १४ वर्षांचा अल्पायुषी गुणी मुलगा हवा की दीर्घायुषी दुर्गुणी मुलगा हवा, असा प्रश्न केला. तेव्हा मृकुंड ऋषींनी अल्पायुषी मुलाची मागणी केली. अल्पायुषी मुलगा जन्माला आला. हा मुलगा अतिशय विद्वान होता.धर्मावर त्याची फार मोठी श्रद्धा होती. त्यामुळेच तो ‘बाल-मार्कंडेय’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. जसजसे त्याचे वय वाढू लागले तसतसे ऋषी मृकुंड त्याच्या मृत्यूच्या भीतीने दु:खी होऊ लागले. तेव्हा त्यांच्या मुलाने कारण विचारले तेव्हा मृकुंड ऋषींनी त्याला सगळी हकीकत सांगितली. तेव्हा तो त्याच्या आई-वडिलांना म्हणाला, ‘तुम्ही दु:खी होऊ नका.’.मग बाल-मार्कंडेयाने शिवाची घनघोर आराधना सुरू केली. त्याची १४ वर्षे पूर्ण होत आली होती. अंतिम समयी आराधना करणाऱ्या बाल-मार्कंडेयवर यमाने यमपाश टाकायचा अवकाश की त्याच क्षणी शंकर प्रकटले व त्यांनी ‘चिरंजीवी भव’ असा त्यास आशीर्वाद देऊन ते लुप्त झाले. हे मृत्युंजयाचे स्थान म्हणजेच हे मार्कंडदेव मंदिर. आजही अनेक भाविक आपल्या संततीच्या दीर्घायुषीसाठी किंवा संतती प्राप्तीसाठी येथे नवस बोलत असतात.दक्षिण भारतात असलेल्या मंदिराच्या स्थापत्याच्या तोडीस तोड असलेले मार्कंडा मंदिराचे स्थापत्य पाहताक्षणीच आपल्यावर भुरळ पाडते. विशाल पात्र असलेली पण संथपणे वाहणारी उत्तरवाहिनी असलेली वैनगंगा आणि तिच्या काठावर विराजमान झालेले हे अप्रतिम लावण्यात सजलेले मदिर बघताक्षणीच मनाला भुरळ घालणारे आहे..मार्कंडदेव हा एक मंदिर समूह असून, या समूहात अनेक मंदिरे आहेत. हा संपूर्ण समूह दक्षिणोत्तर आणि पूर्व-पश्चिम असा काटकोनात वसलेला आहे. या साऱ्याला काही फूट उंचीची भिंत कंपाउंड म्हणून बांधलेली दिसते.या समूहामधील मुख्य मंदिर हे मार्कंडेश्वराचे म्हणजेच महादेवाचे आहे आणि उरलेली मंदिरे मार्कंडेय ऋषी, नंदिकेश्वर, यमधर्म, मृकुंड ऋषीमुनी, मृत्युंजय, विठ्ठल-रखुमाई, उमाशंकर, दशावतार, शक्तिदेवी, हनुमान, गणेश, शंकर, विश्वेश्वर, भीमेश्वर, विरेश्वर आदींची आहेत..सध्या यातील केवळ चारच मंदिरे सुस्थितीत दिसतात. संवर्धनाचे कामही झाले आहे. यातले मुख्य मार्कंडेश्वराचे मंदिर मात्र या सर्वांवर कळस आहे. ती एक सुंदर आनंदाभूतीच ठरते. हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून याची रचना सध्या सभामंडप, अंतराळ आणि गाभारा अशी आहे. याच्या सभा-मंडपास दक्षिण आणि उत्तर दिशांना दोन उप-प्रवेशद्वारे दिसतात.या तिन्ही प्रवेशद्वारांना पूर्वी अर्धमंडप होते; पण कालौघात ते नष्ट झालेत. सभामंडपामध्ये चौकोनी पीठाचा उंच भाग आहे. त्यावरच नंदीची स्थापना केल्याचे दिसते. या चौकोनी पीठाच्या किनारीच्या बाजूला हत्ती, घोडे, घोडेस्वार, माहूत यांची शिल्पे कोरलेली दिसतात. सभामंडपाच्या पूर्वेकडील भिंतींवर रामायण आणि महाभारतातील शिल्पे घडवलेली दिसतात..यामध्ये वाली-सुग्रीव युद्ध, अर्जुन-कर्ण युद्ध, समुद्र पार करताना हनुमान, वानरसेना आणि इंद्रजीत यांचे युद्ध आदी शिल्पे पाहण्यासारखी आहेत. दक्षिणेकडील ओट्याच्या खाली मारीच-वधाचे शिल्प, दशमुखी रावण, राम- लक्ष्मण- जटायू भेट, दुर्योधन- भीम गदायुद्ध, कृष्ण-पांडव आणि दुर्योधन आदींची शिल्पे भुरळ घालतात. ही शिल्पे पाहत आणि यात गुंततच आपण बराच वेळ इथे घालवतो.यानंतर आपण येतो ते अंतराळ-कक्षात. या ठिकाणीही शिल्पांची रेलचेल दिसते. यामध्ये लव-कुश यांनी अडविलेला घोडा, ब्रह्मदेवाची चतुर्मुख रूपातील मूर्ती, गणेशमूर्ती, नवग्रहांची शिल्पे आपल्याला चकित करून सोडतात. गर्भगृहात शिवपिंडीची स्थापना केलेली दिसते. मंदिराच्या प्रत्येक भागावर कलेची उधळण पाहून आपण निशब्द होतो..संपूर्ण मंदिराच्या बाह्य भिंतींवरदेखील अनेक शिल्पे कोरलेली दिसतात. या शिल्पांमध्ये देव-देवतांसह प्राणी-व्याल, सुरसुंदरी यांची शिल्पे रेखाटली आहेत. इथल्या कलेच्या लयलुटीचा साक्षात्कार पाहून आपल्याला नवलच वाटते, की कोणे एके काळी किती वैभव नांदले असेल या ठिकाणी. यातही कसब तत्कालीन कारागिरांचे. कलेची मनसोक्त उधळण केली आहे कलाकारांनी.एवढे सुंदर मंदिर; पण सध्या या मंदिराची बरीच पडझड झालेली दिसते. मंदिर पुरातत्त्व खात्याने संरक्षित केल्यामुळे पुढची हानी मात्र नक्कीच थांबली आहे. मूळ मंदिराचे वैभव मात्र यापेक्षाही जास्त होते, हे जाणवते. या मंदिराचा लौकिक ऐकूनच साधारण १८७४-७५ सालात ब्रिटिश इतिहासकार कनिंगहॅम यांनी भेट दिल्याचा उल्लेख एका अहवालात सापडतो..तसेच पुरातत्त्व विभागाच्या एका अहवालात मंदिरावर वीज पडल्यामुळे या मंदिराची प्रचंड हानी झाली. यामध्ये मुख्यत्वेकरून शिखराचे खूप नुकसान झाले असे नमूद केले आहे. आज आपल्याला मंदिरावर शिखर दिसत नाही ते याचमुळे; पण त्यानंतर गोंड राजांनी या मंदिराची डागडुजी केल्याचे उल्लेख मिळतात.येथे भेट दिल्यानंतर आपल्याला जाणवते, की मार्कंडा मंदिर समूह हा केवळ धार्मिक अंगाने पाहण्यासाठी नसून तो कलेचे भावविश्वही आपल्यासमोर उलगडतो. हजारो वर्षे लोटली या अजोड कलाकृतीच्या निर्मितीला; पण आजही ही कलाकृती पाहताना आपण घायाळ होतो..कलेला मरण नसते हेच खरे. सौंदर्याची उधळण केलेला मंदिराचा कोपरान् कोपरा हा शिल्पकलेत चिंब भिजलेला आहे, हे जाणवत राहते. मानवी जीवनाच्या विविध छटा आणि त्यांच्या भावविश्वाचे केलेले अंकन हे मात्र लाजवाबच. मानवी आकृत्यांमध्ये चेहऱ्यावरचे हावभाव ठळकपणे चित्रित केले आहेत.कलावंतांनी जीवनाचा सर्व अंगांनी केलेला विचार बघून आपण थक्क होतो. त्यांच्या या कारागिरीसमोर नतमस्तक होतो. म्हणूनच हे मंदिर पाहण्यासाठी वेळ काढूनच या. धावत-पळत हे मंदिर पाहू नका. संपूर्ण दिवसही कमी पडेल इतकं यात सौंदर्य ओतले गेले आहे..या कातळी-लावण्यामुळे या मंदिराला काहीजण ‘विदर्भाचे खजुराहो’ म्हणतात तर काहीजण ‘विदर्भाचे प्रस्तर-काव्य’ असेही म्हणून मोकळे होतात. हे सारे आरस्पानी वैभव पाहताना, अनुभवताना आपण एक अद्वितीय कलाविश्व पाहून आणि त्यासमोर नतमस्तक होऊनच बाहेर पडतो.विदर्भात फिरायला आलो, की अनेक अपरिचित ठिकाणे आपल्याला आश्चर्यचकित करून सोडतात. या भागात असलेली जंगले, किल्ले, मंदिरे, लेण्या या आपल्या भटकंतीची हौस भागवताना दिसतात. याशिवाय या प्रदेशातली खाद्य-संस्कृती हा तर स्वतंत्र विषय ठरावा इतके वैविध्य यात सामावले आहे. त्यामुळे इथली सफारी ही कायमच तुमच्या भटकंतीच्या पोतडीत काहीना काही टाकत असते. त्यातलेच एक मार्कंडेश्वर!(लेखक गडकिल्ल्यांचे अभ्यासक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

विदर्भाचे प्रस्तरकाव्य मार्कंडेश्‍वर

Related Stories

इच्छा पूर्ण करणारा जंगलातील जागृत हनुमान; विदर्भातील रहस्य उलगडलं

Ujjain Mahakal: उज्जैनमध्ये प्रकटले प्राचीन शिवलिंग! महाकाल मंदिराजवळील खोदकामात सापडला वारसा; प्रशासनाकडून तपास सुरू!

महाराष्ट्राचा वारसा! 'ही' आहेत 2100 वर्ष जुनी प्राचीन मंदिरं अन् लेणी!

Kashi-Ujjain Tourism: काशी ते उज्जैन थेट कनेक्शन!! महाकाल-विश्वनाथ मंदिर ट्रस्टमध्ये ऐतिहासिक करार; धार्मिक पर्यटनाला बुस्ट