पालकांची शिकवण... एक उत्तम ‘ॲप’

अगदी सहा महिन्यांच्या बाळांना मोबाईलची सवय लागल्याचे मी पाहिले आहे. मुलांना काहीतरी नव्या गोष्टी शिकाव्यात, त्यांचा भाषिक विकास व्हावा, यासाठी अनेक पालक वेगवेगळी ॲप्स मोबाईलमध्ये इन्स्टॉल करून मुलांना देतात; परंतु मुलांना स्क्रीनची सवय लावण्याऐवजी त्यांच्याशी प्रत्यक्ष संवादावर भर देण्याबाबत पालकांना मी समजावून सांगत असतो. पालकांची शिकवण हीच लहान मुलांसाठी उत्तम ॲप आहे..अलीकडच्या काळात इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे आणि गॅझेट्स मुलांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग झाले आहे. एवढेच काय, अगदी लहान मुलांमध्येही मोबाईलचा वापर प्रचंड वाढला आहे. डिजिटल माध्यमांच्या नकारात्मक परिणामांचा विचार न करता ते आपल्यासाठी किती आणि कसे फायदेशीर आहे, यावर भर दिला जातोय. कामाच्या वेळी मुलांना गुंतवून ठेवण्यासाठी किंवा जेवण भरवताना ते शांत राहण्यासाठी पालकांसाठी मोबाईल चांगला पर्याय ठरत असला, तरी त्याचे विपरीत परिणाम त्यांच्यावर नकळत होत असतात.काही पालकांना तर आपला मुलगा मोबाईल हाताळण्यात किती तरबेज आहे याचे कौतुक वाटते. त्यामुळे दिवसभरात सात तासांहून अधिक वेळ मोबाईलचा वापर केला जातोय. त्यातच आता शालेय अभ्यासक्रमही ऑनलाइन झाल्याने परिस्थिती अधिकच बिकट होत आहे. स्क्रीन टाइमचे वाढते प्रमाण आणि सोशल मीडियाच्या अतिरेकी वापरामुळे मुलांचे आयुष्यच धोक्यात टाकले जात आहे. टीव्ही, कॉम्प्युटर, लॅपटॉप, मोबाईल, टॅब आदी इलेक्ट्रॉनिक्स गॅझेट्सवर दिवसभरात तुम्ही किती वेळ घालवता यावरून तुमचा स्क्रीन टाइम ठरत असतो..लहान मुलांना खेळांसह इतर कामातून परावृत्त करत केवळ इलेक्ट्रॉनिक्स गॅझेट्समध्ये गुंतवून ठेवण्याचा प्रकार म्हणजे स्क्रीनचे व्यसन म्हणता येईल. त्यामुळे मुलांच्या शारीरिक, मानसिक आणि एकूण सामाजिक विकासावर विपरीत परिणाम होतो.स्क्रीन व्यसनाधीनता वाढण्यामागील घटक म्हणजे इंटरनेट, व्हिडिओ गेम्स, स्मार्टफोन्स, ऑनलाइन गेमिंग, ऑनलाइन जुगार, सोशल मीडिया आदी... सतत स्क्रीनमध्ये गुंतून राहणे, इंटरनेटवर सातत्याने काहीतरी शोधत राहणे, सायबर लैंगिकता, सायबर कॉन्टॅक्ट्स आदी स्क्रीन व्यसनाधीनतेचे धोके आहेत. स्क्रीन व्यसनाधीनतेची लक्षणे म्हणजे, कित्येक तास स्क्रीनचा वापर करणे, स्वभावात बदल होणे, सहनशीलता कमी होणे, संयम राखण्यात असमर्थता, घरी, शाळेत वा बाहेर लगेच वाद घालणे इत्यादी....अलीकडच्या काळात स्मार्टफोनमध्ये असलेल्या विविध प्रकारच्या ॲप्लिकेशनमुळे कोणत्याही व्यक्तीला सतत गुंतवून ठेवले जाते. त्यामुळे इतर गॅझेट्सच्या तुलनेत स्मार्टफोनची व्यसनाधीनता अधिक असल्याचे निदर्शनास येते. स्मार्टफोनच्या वाढत्या व्यसनाधीनतेसोबतच मुलांमध्ये ‘फोमो’ (फिअर ऑफ मिसिंग आऊट-काहीतरी हरवल्यासारखे वाटणे), ‘नोमोफोबिया’ (नो-मोबाईल फोबिया- मोबाईल नसल्यास निर्माण होणारी अस्वस्थता), ‘टेक्स्टायटी’ (मोबाईलवर आलेले मेसेज लगेच पाहणे वा त्यावर रिप्लाय करण्याची सवय) आदी लक्षणे प्रामुख्याने दिसून येतात. सध्या बहुतांश सर्व वयोगटातील पालकांचा आणि लहान मुलांचा स्क्रीन टाइम एकसारखाच असल्याचे दिसते..स्क्रीनच्या व्यसनाधीनतेचे अन्य गंभीर परिणामजडणघडणीत विलंब - अगदी कमी वयात स्क्रीन आणि गॅझेट्सचा वापर केल्यास मुलांच्या जडणघडणीत, तसेच भाषा व वाचा विकसित होण्यावर परिणाम होऊ शकतो.निद्रानाश - रात्री उशिरापर्यंत डोळ्यावर स्क्रीनचा प्रकाश पडत राहिल्यास झोप विचलित होऊ शकते. लहान वयापासूनच मोबाईल, सोशल मीडियाचा वापर केल्यास तणाव आणि नैराश्याची समस्या उद्भवू शकते.लठ्ठपणा - कित्येक तास गॅझेट्स वापर करताना शारीरिक हालचाल होतच नाही. तसेच, जेवतानाही स्क्रीनचा वापर केल्याने स्थूलता वाढून लठ्ठपणाचा त्रास होतो.स्वभावातील बदल - चिडचिड होणे, लक्ष न लागणे, मोबाईल वाजताच दचकणे आदी बदल होतात.अभ्यासात दुर्लक्ष - सोशल मीडियामुळे लक्ष विचलित होऊन अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होते. परिणामी, शैक्षणिक प्रगतीवरही परिणाम होतो.शारीरिक कमकुवतपणा - शारीरिक हालचाल व व्यायामाच्या अभावामुळे तसेच आहाराकडे दुर्लक्ष झाल्याने कमकुवतपणा.डोळे विकार - डोळ्यातील कोरडेपणा, जळजळ, लालसरपणा, स्पष्ट न दिसणे इत्यादी.मानसिक विकार - कोणत्याही गोष्टीचे व्यसन लागणे, स्वतःला दुखापत करून घेणे, लैंगिक विकृतीमुळे सोशल मीडियाच्या माध्यमातून अश्लील मजकूर पाठविणे आदी..मोबाइल वा इंटरनेटवरील हिंसक दृश्य वारंवार नजरेवर पडल्यास मुलांमध्ये आक्रमकता वाढते. किशोरवयीन मुलांमध्ये त्यामुळे चिंता, नैराश्याची भावना निर्माण होते. अलीकडे तर बालकांना मोबाईल डोळ्यासमोर नसल्यास जेवणही जात नाही. परिणामी, त्यांच्यात विविध विकार उद्भवतात. केवळ मोबाईल स्क्रीनच नव्हे, तर लहान मुलांमध्ये इंटरनेट वापरही प्रचंड वाढला आहे. इंटरनेटवर दिसणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीचे अनुकरण करण्यातून हिंसाचार, लैंगिक विकृतीसारख्या नको त्या घटना घडतात. अगदी शाळांमध्ये अशा प्रकारच्या अनेक घटना उघडकीस आल्या आहेत. काही मुलांची तर गुंडगिरी, शिवीगाळ ते अगदी जीवे मारण्याची धमकी देण्यापर्यंत मजल गेली आहे..पालक आपल्या लहान मुलांना किती वेळ देतात आणि त्यांच्याशी किती संवाद साधतात, त्यावरून लहान मुलांमध्ये भाषिक विकास होत असतो. व्यक्ती-व्यक्तींमधील संभाषणाचा मुलांच्या सामाजिक संवाद विकासावर परिणाम होत असतो. आपले आई-वडील, नातेवाईक कसे बोलतात, कसे वागतात, काय करतात आदींचा नवजात मुलांच्या जडणघडणीवर व्यापक प्रभाव पडत असतो; परंतु दुर्दैवाची बाब म्हणजे अलीकडच्या काळात मुलांचा पालकांसोबतचा संवाद कमी होतोय, तर मोबाईल, टीव्ही व लॅपटॉपवरील स्क्रीन टाइम वाढत चालला आहे.दिवसभरात तुमचा मुलगा किती वेळ टीव्ही, मोबाईल, टॅब, लॅपटॉप आदी गॅझेट्सपुढे बसला असतो? तुमचा मुलगा बेडरूममध्येही टीव्ही वा मोबाईल वापरतो का? घरात स्क्रीनचा वापर कशासाठी आणि कितीवेळ करावा, याबाबतचे निर्णय कोण घेतो? त्याबाबत काही नियम ठरविले आहेत का? गॅझेट्स काढून घेतल्यावर मुले गोंधळ घालतात का? त्यांना सावरणे अवघड जाते का? दररोज जेवताना किंवा झोपताना तुमचे मूल गॅझेट्सचा वापर करते का? मुलांच्या शैक्षणिक आणि सामाजित प्रगतीत गॅझेट्स अडथळा निर्माण करत आहे का, अशी लक्षणे असतील तर तुमच्या मुलांना स्क्रीनचे व्यसन लागलेले असण्याची शक्यता आहे..सध्याच्या डिजिटल काळात, लहान मुलांना खरे तर स्क्रीनचा मोह दाखवूच नये. पालक, बालरोगतज्ज्ञ, शिक्षक तसेच समाजाने एकत्र येत लहान मुलांना स्क्रीनपासून दूर राहण्याबाबत, तसेच त्याबाबतचे व्यवस्थापन करण्याबाबत काम करण्याची, शिवाय त्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर देण्याची गरज आहे.पालकांनी करावयाच्या गोष्टीस्क्रीन टाइमवर लक्ष ठेवणे - घरात सर्वच सदस्यांचा स्क्रीन वापर मर्यादित ठेवा. अमेरिकन बालरोगतज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, पाच वर्षांवरील मुलांचा स्क्रीन टाइम हा दिवसभरात दोन तासांपेक्षा अधिक असता कामा नये. पालकांनी त्याकडे लक्ष ठेवायला हवे. प्रसंगी गॅझेट्सला टाइमर किंवा पॅरेंट कन्ट्रोलर ॲप इन्स्टॉल केल्यास उत्तम. दिवसभरातील काही वेळ गॅझेट्स-फ्री म्हणून निश्चित करावा.मोबाईल न देणे - लहान मुलांच्या हातात वयाच्या जितक्या उशिरा गॅझेट्स देता येईल तेवढे उत्तम.मुलांचा भावनिक गोंधळ सांभाळणे - गॅझेट्स वापरण्यापासून रोखल्यास अनेक मुले चिडचिड करतात, गोंधळ घालतात. अशा वेळी पालकांनी लगेच त्यावर रिॲक्ट न होता शांत राहावे. मुलांना लगेच गॅझेट्स देऊन त्यांची मागणी पूर्ण करू नये. तसे केल्यास पुढच्या वेळीही ते तसेच करतात. अशा वेळी मुलांशी शांतपणे संवाद साधत त्यांची समजूत घालावी. .स्क्रीनपासून डोळ्यांची निगा राखायची असेल तर काही गोष्टी लक्षात घ्यायला हव्यात. २०-२०-२० फॉर्म्युलानुसार दर २० मिनिटांनी स्क्रीनपासून नजर हटवावी आणि किमान २० फूट अंतरावरील कोणत्याही वस्तूकडे किमान २० सेकंद पाहावे. सतत स्क्रीनपुढे काम करत असल्यास प्रत्येक तासानंतर किमान १० मिनिटांसाठी ब्रेक घ्यावा. पापण्यांची सतत उघडझाप करत राहिल्याने डोळ्यातील ओलावा टिकून राहील. प्रसंगी त्यासाठी मॉइश्चरायजिंग आय-ड्रॉप वापरावे.स्क्रीन शक्यतो नजरेपेक्षा किचिंत खालच्या दिशेला असावी. त्यासाठी १-२-१० फॉर्म्युला वापरावा. म्हणजे मोबाईल एक फूट, डेक्सटॉप/लॅपटॉप दोन फूट आणि टीव्ही नजरेपासून दहा फूट ठेवावा. खिडकी वा बाहेरील प्रकाश थेट स्क्रीनवर पडू नये, अशी बैठक व्यवस्था असावी. जेणेकरून तो प्रकाश परावर्तित होऊन तुमच्या डोळ्यावर पडणार नाही. स्क्रीनचा ब्राइटनेस डोळ्याला पूरक असावा..जेवणाच्या सवयी आणि पुरेशी झोप मुलांसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांच्या खोलीत कोणत्याही प्रकारची स्क्रीन वा गॅझेट्स असता कामा नये. जेवताना तसेच झोपण्यापूर्वी आणि झोपल्यानंतर किमान एक तास स्क्रीनचा वापर करू नये. मुलांची दररोज आठ ते दहा तास झोप व्हायलाच हवी, याकडे पालकांनी लक्ष द्यावे. सोशल मीडिया किंवा डिजिटल मीडियावर दाखविल्या जाणाऱ्या जाहिरातींचा मुलांच्या जेवणावर परिणाम होत असतो.म्हणजे जंकफूड तसेच चायनीज पदार्थांच्या रंजक जाहिरातींमुळे लहान मुलेही अशा पदार्थांचा आग्रह धरू शकतात. मुलांना चांगल्या आणि पोषक पदार्थांची सवय लागावी, यासाठी पालकांनी लक्ष देण्याची गरज आहे. कोल्ड्रिंक्समधील साखर तसेच प्रिझर्व्हेटिव्ह पदार्थ लहान मुलांच्या आरोग्यासाठी हानिकारक असतात. त्यामुळे मुलांना त्याची सवय लागता कामा नये..पालकांची भूमिका काय?मुलांच्या सर्वांगीण विकासामध्ये पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. त्यामुळे मुलांच्या एकूणच जडणघडणीत पालकांनी सकारात्मक दृष्टिकोन बाळगला पाहिजे. म्हणजे मुलांनी एखादी चूक केल्यास त्यांच्यावर लगेच हात उचलणे, मोठ्या आवाजात बोलणे योग्य नाही. त्याचा मुलांच्या मानसिकतेवर परिणाम होऊ शकतो. याचा अर्थ मुलांनी चूक केल्यावर पालकांनी त्यांना शांतपणे किंवा त्यांना कळेल या भाषेत समजावे.इतर मुलांकडे वा बाहेरील जगाकडे पाहून मुलांकडून अनेकदा काही गोष्टींची मागणी केली जाते. ते स्वाभाविकही आहे. त्यांची इच्छा पूर्ण करणे हे पालकांचेही कर्तव्य आहे; परंतु मुलांच्या कोणत्या आणि किती मागण्या पूर्ण कराव्यात, याबाबतही पालकांनी निश्चितच विचार करावा. अगदी खेळीमेळीच्या आणि सौहार्दपूर्ण वातावरणात मुलांसोबत पालकांनी नाते जोपासावे..सायबर सुरक्षेबाबत जनजागृतीइंटरनेट विश्वात सर्वच काही चांगले असते असे नाही. इंटरनेटवरील चुकीच्या गोष्टी, सायबर गुन्हेगारी, पोर्नोग्राफी आदी गोष्टींपासून दूर राहण्याबाबत मुलांसह पालकांनाही शाळेत मार्गदर्शन करण्यात यावे. इंटरनेटवर लहान मुलांसंदर्भात एकूण ८० हजारांहून अधिक ॲप्स हे शैक्षणिक प्रकारातील असल्याचे म्हटले जाते; परंतु त्यापैकी अनेक ॲप्सवर शैक्षणिकच्या नावाखाली नको तो मजकूर असून तो लहान मुलांच्या माथी मारण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे आपले मूल कोणते ॲप वापरते, त्यावर कोणता मजकूर आहे, याविषयी पालकांनी लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे.माझ्या आतापर्यंतच्या अनुभवानुसार, अगदी सहा महिन्यांच्या बाळांना मोबाईलची सवय लागल्याचे मी पाहिले आहे. मुलांना काहीतरी नव्या गोष्टी शिकाव्यात, त्यांचा भाषिक विकास व्हावा, यासाठी अनेक पालक वेगवेगळी ॲप्स मोबाईलमध्ये इन्स्टॉल करून मुलांना देतात; परंतु मुलांना स्क्रीनची सवय लावण्याऐवजी त्यांच्याशी प्रत्यक्ष संवादावर भर देण्याबाबत पालकांना मी समजावून सांगत असतो..पालकांची शिकवण हीच लहान मुलांसाठी उत्तम ॲप असल्याचे माझे म्हणणे आहे. नवजात मुले तर आई-वडिलांकडे पाहून प्रत्येक गोष्टी शिकत असतो. आपले आई-बाबा काय बोलतात, त्यांच्या बोलण्याची पद्धत काय, ते काय करतात, एखाद्या प्रसंगावर त्यांची प्रतिक्रिया काय असते, याचे अनुकरण करण्याचा लहान मुले प्रयत्न करत असतात. अनेक पालक मला सांगतात, की आमच्या मुलाचा स्क्रीन टाइम खूप जास्त होता; परंतु आम्ही त्याच्याशी संवाद साधत, बाहेरचे जग दाखवत तसेच योग्य सवयी लावून तो कमी केला..माझेही हेच म्हणणे आहे, की मानवी संवाद ही स्क्रीन टाइम कमी करण्याची सर्वोत्तम लस आहे. पालकांनी जर मुलांना वेळ दिला नाही, तर मुले आपला आनंद किंवा संवाद स्क्रीनवरच शोधणार आहेत. त्यामुळे पालक, मित्र, नातेवाईक, शेजारी आदींसोबत संवाद करण्याची सवय मुलांना लावावी. याशिवाय कौटुंबिक कार्यक्रम, सण-उत्सव, तसेच अन्य कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन लोकांशी बोलण्याची मुलांना सवय लावावी.(लेखक बालरोगतज्ज्ञ असून, मुलाच्या विकास आणि वर्तनाचे अभ्यासक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.