शस्त्रोत्पत्ती

- गिरिजा दुधाट, dayadconsultancies@gmail.comमागच्या लेखात आपण पाहिलं की, माणसाला शस्त्रांची गरज का आणि कशामुळे भासू लागली आणि त्यातून माणसाचा शस्त्रप्रवास कसा सुरू झाला. माणूस उत्क्रांत होत असताना नावीन्य आणि वैविध्य यांची त्याला भारी हौस! या हौसेशी प्रामाणिक राहून माणसाने मध्ययुगात येईपर्यंत शस्त्रांची हे भली थोरली यादी तयार केली..छोटी-मोठी, हलकी-जड, खंजीर, तलवारी, कुऱ्हाडी, भाले, गदा, ढाली, चिलखतं, बंदुकी, तोफा, अग्निबाण... काही विचारू नका! भरीस भर म्हणून त्याने शस्त्रांसोबत युद्धात हत्ती, घोडे, उंट आणून उभे केले आणि त्याला जाणवलं की आता हे सगळं एकत्र करून लढायचं कसं? कुणी कुणाशी? कुठल्याने कसं? कुठून कुठे? शिवाय शस्त्रांच्या तयार झालेल्या इतक्या वेगवेगळ्या प्रकारांनी त्या शस्त्रांचा वापर, युद्धातलं प्रयोजन, त्या चालवण्याच्या पद्धती यांचीही मोठी मालिका तयार झाली होती.तलवारीसारखी कुऱ्हाड चालवता येणार नाही, भाल्यासारखे धनुष्यबाण वापरता येणार नाहीत, बंदूक गदेसारखी चालवता येणार नाही. थोडक्यात, शस्त्रांच्या वैविध्यासोबत आलेल्या तांत्रिक, व्यावहारिक क्लिष्टतेची जाणीव झाल्यावर भारतीय शस्त्रकर्त्यांनी खूप डोकं लावून शस्त्रांचे वेगवेगळे गट तयार केले..असे वेगवेगळे गट केल्याने शस्त्रांचे काम, प्रयोजन, तांत्रिक विकास अशा गोष्टी समजून घ्यायला तत्कालीन शस्त्रव्यवस्थेला मदत व्हायला लागली आणि आजही होते. प्राचीन ते मध्ययुगापर्यंतच्या अनेक भारतीय ग्रंथांमध्ये शस्त्रांचे हे वेगवेगळे गट केलेले दिसून येतात, पण लेखाच्या या पुढच्या टप्प्यात जाण्याआधी आपण काही मूलभूत संकल्पना समजून घेऊया.शस्त्रे आणि अस्त्रेबोलताना, लिहिताना ‘शस्त्रास्त्रे’ असं सर्रास लिहिलं जात असलं, तरी शस्त्रांच्या दुनियेत मात्र ‘शस्त्रे’ वेगळी, ‘अस्त्रे’ वेगळी! ‘शस्त्र’ म्हणजे काय? याची सोपी व्याख्या करायची झाली तर, युद्धाची जी साधने शारीरिक शक्तीचा वापर करून चालवली जातात ती ‘शस्त्रे’. ही चालवताना हात-पाय, धड यांचा एकत्रित वापर केला जातो. ह्यांचा वापर शत्रूच्या अगदी जवळ जावून करावा लागतो..तलवारी, भाले, गदा, कुऱ्हाड ही ‘शस्त्रांची’ काही ठळक उदाहरणे! जी साधने यंत्र, अग्नी, वीज यांच्या मदतीने चालवली जातात किंवा नियंत्रित होतात ती म्हणजे ‘अस्त्रे’. ही चालवताना शत्रूपासून सुरक्षित अंतरावर राहता येतं, शारीरिक शक्तीचा कमी आणि तांत्रिक कौशल्यांचा जास्त वापर केला जातो. बंदुकी, अग्निबाण,तोफा, क्षेपणास्त्रं ही ‘अस्त्रांची’ काही ठळक उदाहरणे.निर्मितीची गोष्टआता शस्त्रांच्या विभाजनाच्या गोष्टीचा भाग. गोष्ट खूप खूप जुनी आहे, अगदी पुराणातली! झालं असं, दक्ष प्रजापती हा ब्रह्मदेवाचा मुलगा. पृथ्वी निर्माण करताना ब्रह्मदेवाने या दक्षाकडे ‘सृजना’चे कार्य सोपवले होते. जया आणि सुप्रभा या दोघी दक्ष प्रजापतीच्या अनेक मुलामुलींपैकी दोघी मुली. यांचं लग्न कृशाश्व मुनींशी झालं होतं. एकदा ब्रह्मदेव या दोघींना म्हणाले, “नातींनो, तुम्ही योग-अध्यात्म्यदृष्ट्या अतिशय प्रगल्भ आहात..तुम्ही पृथ्वीवरच्या सगळ्या शस्त्रास्त्रांना जन्म द्या आणि त्यांचं पालकत्व स्वीकारा!”. ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेनुसार जया आणि सुप्रभेने मंत्रशक्तीचा वापर केला आणि त्यातून जयेने पन्नास शस्त्रांना जन्म दिला आणि सुप्रभेने पन्नास अस्त्रांना जन्म दिला! अशा रीतीने जया आणि सुप्रभा या आदि ‘शस्त्रमाता’ बनल्या आणि त्यांनी जन्म दिलेली शस्त्र ही ‘शस्त्रदेवता’ बनली. ही गोष्ट इथेच संपते का? तर नाही!जयेने या दैवी शस्त्रांस्त्रांच्या जन्मानंतर त्यांच्याकडे निरखून पाहिलं आणि तिच्या लक्षात आलं, अरेच्चा! हे सगळे जण एकमेकांहून फारच वेगळे आहेत. कुणी कोणासारखं दिसत नाही, वागत नाही. यांना सगळ्यांना वेगवेगळी ओळख द्यावी लागेल. मग दोघी बहिणींनी मिळून त्यांच्या या शंभर दैवी मुलांना वेगवेगळ्या गटात दाखल केलं. इथून खरी भारतीय शस्त्रकर्त्यांच्या कल्पक आणि प्रगल्भ विचारांची चुणूक बघायला मिळते..शस्त्रांचे गटजया-सुप्रभेने तयार केलेले शस्त्रांचे गट कोणकोणते होते? पहिला होता ‘पाणिमुक्त शस्त्रं’, हातांनी चालवली जाणारी शस्त्रं किंवा फेकली जाणारी शस्त्रं (तलवार, गदा, परशू वैगरे). दुसरा गट होता ‘मुक्तसंधारित शस्त्रं’ म्हणजे फेकून परत घेता येणारी शस्त्रं (यांची तत्कालीन रचना/कार्यपद्धती आधुनिक ‘बुमरँग’प्रमाणे असावी). तिसरा वर्ग होता ‘यंत्रमुक्त शस्त्रं’ अर्थात यंत्रांनी चालवली जाणारी शस्त्रं. चौथा गट होता ‘मंत्रमुक्त शस्त्रं’, मंत्रांनी प्रक्षेपित केली जाणारी अस्त्रं आणि शेवटचा गट होता- ‘बाहुयुद्ध’. नि:शस्त्र असताना संपूर्ण शरीराचेच शस्त्र बनवण्याची कला!.धनुर्वेदभारतीय शस्त्रांची अनेक अंगांनी शास्त्रशुद्ध माहिती देणारा देणारा ग्रंथ म्हणजे ‘धनुर्वेद’. याचा काळ जरा अनिश्चित आहे, पण साधारण दोन-अडीच हजार वर्षांपूर्वीचा असावा असे मानले जाते. शस्त्रांचे गट करताना धनुर्वेद नानाविध गोष्टी सांगत बसत नाही, तो थेट मुद्दयावर येतो, ‘चतुर्विधमायुधम् ।मुक्तममुक्तंमुक्तामुक्तंयंन्त्रमुक्तयेति।।’ म्हणजे शस्त्रांचे चार विभाग आहेत.मुक्त - फेकता येणारी शस्त्रे, अमुक्त - फेकता न येणारी आणि हातात धरून चालवावी लागणारी शस्त्रे, मुक्तामुक्त - जी शस्त्र हातात धरून चालवता येतात आणि प्रसंगी फेकूनही मारता येतात अशी शस्त्रे. सर्वांत शेवटी यंत्रमुक्त - यंत्रांनी चालवली जाणारी शस्त्रे. त्यानंतरच्या काळातले युक्तिकल्पतरू, नीतिप्रकाशिका, शुक्रनीती यांच्यासारखे ग्रंथ कमी अधिक फरकाने शस्त्रांचे असेच गट बनवून त्यात मायिक (छुपी शस्त्रे), निर्मय (साधी शस्त्रे), शक्ती, शाप अशा विभागांची भर घालतात..मध्ययुगात युद्धपद्धती प्रचंड किचकट झाली, तरी त्यांची आखणी सोपी व्हावी यासाठी शस्त्रकर्त्यांनी युद्धात वापरल्या जाणाऱ्या शस्त्रांच्या वेगेवगेळ्या श्रेणी बनवल्या. शस्त्रांचे जे गट दिसून येतात त्यांची एकूण गोळाबेरीज करता त्यांचे मुक्त, अमुक्त, मुक्तामुक्त, मुक्तसंधारित, यंत्रमुक्त, अग्निमुक्त, मायिक, निर्मय, आणि बाहुयुद्ध हे प्रकार पडतात. अहद तलवार ते तहद बंदुकींपर्यंत जी शस्त्रांची जंत्री आपल्याकडे आहे, त्यांच्याबद्दल वाचताना, अभ्यास करताना या कॅटेगरी डोक्यात ठेवून वाचायचं म्हणजे गोंधळ होत नाही!.कालसुसंगतताइतिहासातली काही विवेचनं, संदर्भ हे कालबाह्य होत नाहीत, कारण ते फक्त प्राचीन नाही तर ‘शाश्वत’ असतात. त्या त्या क्षेत्राची/विषयांची काही प्राचीन परिमाणं प्रत्येक काळात तितकीच सुसंगत वाटतात. ही परिमाणं टाकाऊ होत नाहीत, त्यांच्यात फार तर नवी भर पडत जाते. प्राचीन, मध्ययुगीन भारतातल्या शस्त्रकर्त्यांनी शस्त्राचं स्वरूप, कार्य, प्रयोजन, त्यामागचं विज्ञान याचा फार खोलात जाऊन विचार करून त्यांच्या ज्या श्रेणी बनवल्या आहेत त्या आजही तितक्याच सुसंगत आहेत..भारतातलीच नाही तर, जगभरातली शस्त्र या गटांमध्ये विभागणं आजही शक्य आहे! इतिहासातल्या घटना, मूल्य, विचार हे कालबाह्य तेव्हा वाटायला लागतात जेव्हा चालू काळात त्यांचा संदर्भ सापडत नाही. काही वेळा ही कालसुसंगती फक्त जुनं जपण्यातून नाही, तर योग्य ते बदल करून, नव्याची भर घालून शृंखला चालू ठेवण्यातून साधली जाते. दगड-धोंड्यांपासून सुरू झालेला माणसाचा शस्त्रप्रवास आज थेट ‘सायबर वॉर’पर्यंत येऊन भिडला आहे.आधुनिक माणसाकडे आज ‘सायबर वॉर’ आहे, उपग्रह आहेत, जैविक शस्त्रे आहेत. अशा नव्या शस्त्रांच्या आपण काही वेगळ्या श्रेणी बनवू शकतो का? त्यांची नावं काय असतील? बघा - काही सुचतंय का! सुचलं तर नक्की कळवा, आदिम काळापासून चालत आलेल्या या शस्त्रवेदात आपलं एखादं आधुनिक शस्त्रसूक्तही गुंफून टाकूया!.सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.