प्रवास : दोन रँडम नोंदी

जुन्या काळी, विज्ञान-तंत्रज्ञान आजच्यापेक्षा खालच्या पायरीवर असतानाही अतिशय सौंदर्यपूर्ण वास्तू उभ्या राहिल्या. त्या वास्तूंचं सौंदर्य आजच्या वास्तूंना झाकोळेल इतकं तेजस्वी वाटतं. याचं कारण काय असावं?....1) प्रवासामुळे मनातली जळमटं स्वच्छ होतात, मनाच्या खिडक्या खुल्या होतात. कंटाळवाण्या रुटीनमधून आपण बाहेर पडतो. नव्या ठिकाणांना भेट देतो. वेगळी माणसं भेटतात, वेगळ्या चवींचे अन्नपदार्थ खाल्ले जातात. आपोआपच विचारप्रक्रिया खुली होते...इत्यादी सगळे कोट्स आणि वाक्यं अगदी शंभर टक्के सत्य असली आणि पटणारी असली, तरी मला प्रवास आवडत नाही!.म्हणजे मला वेगळ्या माणसांना भेटायला आवडत नाही किंवा वेगळे अन्नपदार्थ चाखायला, ठिकाणं पाहायला आवडत नाही असं नव्हे, तर यामागचं कारण आहे- प्रत्यक्ष प्रवास आणि त्याचं करावं लागणारं नियोजन; जे मला मुळ्ळीच आवडत नाही.मी लहान असताना प्रवासाचं नियोजन तसं सोपं होतं. दोनच पर्याय असायचे- रेल्वे किंवा बस. विमान म्हणजे परदेश, हे समीकरण माझ्या डोक्यात फिट्ट बसलं होतं. माझ्या शाळेच्या वर्गातल्या एका मित्राचे बाबा वरचेवर दुबईला वगैरे जायचे, त्यामुळे तो विमानांबद्दल सांगायचा. पण तरी मला त्याबद्दल काडीचंही औत्सुक्य वाटत नसे, इतक्या परदेश वगैरे बाबी माझ्या रडाराच्या त्या तिथे पलीकडे होत्या!.निवासासाठीही दोनच पर्याय असायचे. बहुतेकदा तरी त्या शहरा-गावातल्या नातेवाइकांकडे किंवा लॉज. मला आठवतं, एकदा आई, बाबा आणि मी असे आम्ही थंडीच्या दिवसांत त्र्यंबकेश्वरला गेलो होतो. रात्री अडनिड्या वेळेस कोणतीतरी रेल्वेगाडी पकडली आणि पहाटे कुडकुडतच नाशिकला पोहोचलो. आमच्याकडे आगाऊ बुकिंग नव्हतं. त्यामुळे पहाटे कोणत्यातरी धर्मशाळावजा लॉजमध्ये बाबा शिरले. आम्ही बाहेर काकडत उभे..आम्हाला आंघोळीपांघोळी, नैसर्गिक विधी करण्यापुरतीच खोली हवी होती. ते उरकून आम्ही लगेच त्र्यंबकेश्वरला जाणार होतो आणि तिथून पुन्हा नाशिक रेल्वेस्टेशन आणि मग थेट कल्याण- अशी आमची ‘आयटिनररी’ होती! खोली मिळाली. पण संडास कॉमन आणि खोलीपासून लांब होते. आंघोळीकरताही बाथरूम्स खोलीला जोडलेल्या नव्हत्या. त्या कडक थंडीत आंघोळीचं पाणी कोमट- खरंतर नॉर्मल टेम्परेचरपेक्षा थोडं जास्त तापमानाचं असं होतं.. मी पाण्याचा पहिला तांब्या डोक्यावरून घेतल्यावर जो करंट बसला होता तो अजूनही आठवतो आणि शिरशिरी येते! पण तरी तो प्रवास किती गैरसोयीचा होता असं मला कधी वाटलं नाही. तेव्हा यापेक्षा काहीतरी उच्च, अधिक सोयीचं आणि आरामाचं असतं हे माहितीच नव्हतं. तुलना करू लागलो की दुःख होतं. तुलनेला काही नसेल तर काय... आनंदीआनंदच की!.तर सांगायचा मुद्दा असा, की तेव्हा जायचं कसं आणि राहायचं कुठे यासाठीचे पर्याय इतके कमी होते, की निवडीसाठी मेंदू शिणवायचा व्याप आणि त्रास नव्हता. आता तसं नसतं. विमानाची तिकीटं बुक करायची असतील तर आधी कम्पेअर करा. कुठलं स्वस्त, किती वाजता, विमान कंपनी पहा. मग कंपनीबद्दलचे रिव्ह्यू वाचा. बरेचदा स्वस्त विमानं अडनिड्या वेळेस असल्याने तिथे पोहोचायची अँक्झायटी वेगळी. झोपेचं खोबरं आणखी वेगळं. अगदी रेल्वेने यायचं म्हटलं तरी ट्रेनचे अनेक पर्याय आणि मग आरक्षण कधी खुलं होतं याचा हिशेब. मग हवं त्या सोयीस्कर गाडीचं तिकीट काढण्यासाठी योग्य वेळी साइट उघडून बसा, पटापटा बुकिंग करा. .‘फ्लॅशसेल’प्रमाणे सीट्स भरून गेल्या की दुसरा पर्याय शोधा! हे झालं की नंतर हॉटेल शोधा. त्याचे रिव्ह्यू वाचा. रेटिंग पहा. त्यातल्या त्यात बसचे पर्याय एसी, नॉनएसी, लाल डब्बा इतकेच. पण वेगळे ताप- प्रचंड ट्रॅफिक, अपघाताची भीती, चालकांची गुणवत्ता. आणि एवढं सगळं करून त्या ठिकाणी पोहोचलो की कोणतंही दृश्य, वास्तू नुसती पाहता येणं दुरापास्तच. कोणी ना कोणी तरी फोटो तरी काढतंय, नाहीतर केस मोकळे सोडून अथवा ओठांचा चंबू करून व्हिडिओ तरी शूट करतंय!.म्हणून प्रवास आणि त्याचं नियोजन हा छान, सुखद अनुभव राहिलेला नाही असं माझं मत. त्याने मनाची दारं मोकळीबिकळी होण्यापेक्षा मनावर ताणच जास्त येतो. प्रवासाचं नियोजन करायचं म्हटलं की, मी मला पर्यायांच्या थारोळ्यात पडलेल्या जखमी कोकरासारखा दिसू लागतो!2) २०२५ सालातल्या ऑक्टोबरच्या शेवटाला आम्ही हैदराबादला गेलो होतो. तेव्हा मात्र सुखद अनुभव आला. (माणसं आणि त्यांचे मोबाइल वगळता!) शताब्दी या रेल्वेगाडीने जायचं आणि यायचं हे ठरवल्याने फार तोशीस झाली नाही. शिवाय हैदराबादमधल्या नातेवाइकांनी फिरण्याच्या दृष्टीने मध्यभागी असेल असं चांगलं हॉटेल सुचवलं होतं. तिथलं बुकिंगही पटकन झालं. थोडीफार इतर हॉटेलच्या किमतींची तुलना करणं, ऑफर्स, एअर बीएनबीचा विचार अशी डोकेफोड झाली, पण ते आता अपरिहार्यच आहे म्हणायचं..‘सात दिवसांत अमुकतमुक (उदा. युरोप) केलं’ अशा कॅटेगरीतले नसल्याने आम्हाला चार दिवसांत सगळं हैदराबाद ‘करायचं’ नव्हतंच. शहरात निवांत फिरायचं होतं, खायचं होतं, आणि तिथल्या वास्तू, म्युझियम्स जमतील तितकी पाहायची होती. त्यामुळे प्लॅनिंग निवांत केलं होतं.कोणत्याही शहराची स्वतःची अशी एक जीवनाची पद्धत असते. चार दिवसांत हैदराबाद काय, कोणतंच शहर समजून घेणं शक्य नसलं, तरी हैदराबादचं माझ्या मनावर पडलेलं इम्प्रेशन असं- भूतकालीन राजेशाही निजेतून हळूहळू जागं होणारं शहर. एकीकडे तिथे जुन्या इमारती आहेत, पेठांप्रमाणे गच्च वस्तीचे गुडे आहेत, दुसरीकडे मेट्रोरेल्वे हातपाय विस्तारते आहे. आणि तिसरीकडे वेगळ्याच जगात आल्याचा फील देणारी आयटी पार्क्स आहेत.. प्रचंड ट्रॅफिक हे त्या शहराचं व्यवच्छेदक वैशिष्ट्य आहे. ते ट्रॅफिक आणि वाहनं चालवण्याची पद्धत पाहून मला पुण्यात आल्यावर आपण किती मोकळा श्वास घेत गाडी चालवतोय असं वाटलं म्हणजे बघा! सालारजंग म्युझियम, लुंबिनी पार्कचा बुद्ध पुतळा, अप्रतिम अशी सेक्रेटरिएट इमारत, सगळं सौंदर्यपूर्ण. सालारजंग पाहण्यासाठी चार दिवस वेगळ्याने गेलं पाहिजे इतका मोठा संग्रह. पण माझ्या मनात घर केलं, ते गोळकोंडा किल्ल्याने. (आणि हो, गोळकोंडा पाहिल्यावर ‘रामोजी’ला जाणं हे पाप आहे माझ्यामते!).तो किल्ला, तिथल्या वास्तुरचना म्हणजे निव्वळ अद्भुतता! थक्क होऊन, चकित होऊन पाहत राहावं अशी ही निर्मिती. त्या टेकडीवरच्या गोल दगडांचा वापर करून त्याआधारे बांधलेला किल्ला म्हणून तो गोळकोंडा. ही माहिती वाचून मला वास्तुस्थापत्यकार लॉरी बेकर आठवले. परिसरानुसार घरं, वस्ती उभारण्याचं त्यांचं तत्त्व कितीतरी शे वर्षांपूर्वी वापरलं गेलंय तिथे. वेगवेगळे महाल, आजूबाजूच्या जंगलातील हत्ती, घार इत्यादी प्राणी-पक्ष्यांचं प्रतिनिधित्व करणारे बुरुज, गोलाकार कमानी, ध्वनिशास्त्राचा वापर आणि मुघल व हिंदू कलाकुसर शैलीचा मिलाफ असं पाहताना काही तास आनंदात गेले....आता इतके दिवस उलटून गेले तरी गोळकोंडा किल्ल्याच्या सौंदर्याचा ठसा मनातून पुसला गेलेला नाही. वेरूळच्या लेण्या किंवा पुरातन दगडी मंदिरं पाहिल्यावरही असाच अनुभव येतो. त्यांचा मनावर एक अमीट ठसा उमटतो. असं का होतं? हल्लीच्या काळात उभ्या राहिलेल्या मोठमोठाल्या इंजिनिअरिंग मार्व्हल्सना पाहून का होत नाही? या मार्व्हल्सप्रमाणे गोळकोंडा किंवा लेण्यांमध्येही त्या त्या काळातलं विज्ञान-तंत्रज्ञान वापरलं गेलं आहेच की. पण या वास्तू मनावर काय परिणाम करतात? त्या जी सौंदर्यानुभूती देतात ती वेगळी का ठरते? कारण त्यांच्या निर्मात्यांकरता कला आणि तंत्रज्ञान या दोन वेगळ्या बाबी नव्हत्या.. निर्मिताचा जो विचार व्हायचा तो एकत्र, अंतःप्रेरणेतून. त्यामुळे कला-तंत्रज्ञान यांबाबत काडीचीही माहिती नसणाऱ्याला माणसालाही या लेण्या, हे किल्ले सौंदर्याचा अमूर्त आनंदानुभव देतात. आणि आता आपण भव्य निर्मिती करतो खरी, पण त्यात सौंदर्य जवळपास शून्य असतं. नुसतं चकित व्हायला होतं, बस्स! कारण त्यात तंत्रज्ञानाचा विचार भरपूर होतो, पण कलेचा जवळपास शून्य असतो..‘आधुनिक जग आम्ही निर्माण केलं,’असं इंजिनिअर्स अभिमानाने मिरवतात ते योग्यच; पण त्यांच्या या जगाला सौंदर्याचा, कलेचा स्पर्श नाही हेही तितकंच खरं. इंजिनिअरांनो, तुम्हाला जगातलं सर्व काही माहीत असेलही, पण कलेतलं कळत नाही हो!(ता.क.- आणि हो, बिर्याणी, पेसरट्टू, खुबानी का मीठा आणि उस्मानिया बिस्किटं यांचा आस्वाद घेतला बरं! हैदराबादला गेलं की शास्त्र असतं ते!).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

प्रवास : दोन रँडम नोंदी

Related Stories

Origami art for kids : ओरिगामीच्या माध्यमातून मुलांसोबतचा आनंदाचा क्षण

Premium|Womanhood and Relationships : तू केव्हा, कशी...