आरोग्यविषयक लेख
-----------------
फोटो -NSK26H34529
वातव्याधी आणि आयुर्वेद
आयुर्वेदामध्ये वातव्याधीला विशेष महत्त्व आहे. वातदोष हा शरीरातील प्रत्येक हालचाल, मज्जासंस्थेचे कार्य, सांध्यांची गती आणि स्नायूंच्या कार्याचे नियमन करतो. वातदोष असंतुलित झाल्यास शरीरात विविध प्रकारचे विकार निर्माण होतात, त्यांना आयुर्वेदात वातव्याधी असे म्हणतात.
- डॉ. अमोल सूर्यवंशी, आयुर्वेद तज्ज्ञ
संधिवात, कटिशूल, गृध्रसी, पक्षाघात, मानदुखी, कंबरदुखी तसेच स्नायूंमधील जखडलेपणा यांसारख्या विकारांमध्ये वातदोषाची भूमिका महत्त्वाची असते. वाढते वय, अनियमित दिनचर्या, अतिश्रम, मानसिक ताण आणि अयोग्य आहार यांमुळे वातदोष प्रभावित होऊ शकतो.
पक्वाशयगत वात
आयुर्वेदानुसार पक्वाशय हे वातदोषाचे प्रमुख स्थान (आश्रयस्थान) आहे. पक्वाशयातील वातदोष जेव्हा प्रकुपित होतो, तेव्हा त्याचा परिणाम संपूर्ण शरीरावर होऊ शकतो. त्यामुळे शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या वेदना आणि वातव्याधी निर्माण होऊ शकतात. वेदनांचे स्थान शरीरात वेगवेगळे असले, तरी वातदोषाच्या संप्राप्तीमध्ये पक्वाशयाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. म्हणूनच वातव्याधीच्या चिकित्सेमध्ये केवळ वेदना होत असलेल्या ठिकाणी उपचार न करता, वातदोषाचे मूळ स्थान, अग्नीचे संतुलन आणि संपूर्ण शरीरातील दोषस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक असते.
वातव्याधीच्या उपचारामध्ये आयुर्वेद केवळ लक्षणांवर उपचार न करता, रोगाचे मूळ कारण, रुग्णाची प्रकृती आणि दोषांचे संतुलन यांचा विचार करतो. अभ्यंग, स्वेदन, बस्ती चिकित्सा, औषधोपचार तसेच योग्य आहार-विहार यांमुळे वातदोषाचे संतुलन राखण्यास मदत होऊ शकते. उपचारांची निवड रुग्णाची अवस्था आणि वैद्यकीय तपासणी यांच्या आधारे केली जाते. भगवान धन्वंतरी यांच्या पावन दिनानिमित्त आयुर्वेदाच्या प्राचीन चिकित्सा परंपरेचा आणि निरोगी जीवनाच्या संदेशाचा स्वीकार करूया. आयुर्वेदाचे उद्दिष्ट केवळ रोगांवर उपचार करणे नसून, निरोगी जीवनाचे संरक्षण आणि संवर्धन करणे हे देखील आहे.
