ध्वजारोहण सोहळा विशेष पुरवणी
--
शैव संन्यासपरंपरेचा वारसा
लीड
श्रीक्षेत्र त्र्यंबकेश्वरला सिंहस्थ कुंभमेळ्यात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ब्रह्मगिरीच्या कुशीत वसलेले हे तीर्थक्षेत्र गोदावरी नदीच्या उगमाशी, भगवान त्र्यंबकेश्वराच्या ज्योतिर्लिंगाशी आणि प्राचीन संन्यासपरंपरांशी जोडलेले आहे. सिंहस्थाच्या पर्वकाळात देशाच्या विविध भागांतून येणारे साधू-महंत, महामंडलेश्वर आणि नागा संन्यासी यांच्यामुळे त्र्यंबकेश्वरचे धार्मिक स्वरूप अधिक व्यापक होते. या परंपरेच्या केंद्रस्थानी आहेत, येथील दहा आखाडे. त्यांना आखाड्यांतर्गत मूलभूत सुविधांसाठी शासनाने पाच कोटींचा निधी मंजूर केला असून, या कामांनी आता गती घेतली आहे.
--
सात शैव आखाडे : श्री पंच दशनाम जुना आखाडा, श्री पंच दशनाम आवाहन आखाडा, श्री पंच दशनाम अग्नी आखाडा, श्री पंचायती अटल आखाडा, श्री पंचायती महानिर्वाणी आखाडा, श्री तपोनिधी आनंद आखाडा, श्री पंचायती निरंजनी गोस्वामी नागा सन्यासी आखाडा.
तीन उदासीन परंपरेतील आखाडे : श्री पंचायती बडा उदासीन आखाडा, श्री पंचायती नया उदासीन आखाडा आणि श्री पंचायती निर्मल आखाडा.
….
प्रमुख व व्यापक संघटन असलेला आखाडा
सात शैव आखाड्यांमध्ये भगवान शिवाला आराध्य मानणाऱ्या संन्यासी परंपरांचे प्रतिनिधित्व होते. त्यांच्यात दशनामी संन्यासपरंपरेचे विशेष महत्त्व आहे. श्री पंच दशनाम जुना आखाडा हा शैव संन्यासी परंपरेतील प्रमुख आणि व्यापक संघटन असलेला आखाडा म्हणून ओळखला जातो. वाराणसीतील हनुमान घाट हे त्याचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. नागा संन्यासी, कठोर तपश्चर्या, धुनी, शस्त्रधारी मिरवणुका आणि धार्मिक शिस्त ही या आखाड्याच्या सार्वजनिक प्रतिमेची वैशिष्ट्ये आहेत. सिंहस्थाच्या वेळी नागा संन्याशांच्या मिरवणुकीला विशेष महत्त्व असते. श्री पंचायती निरंजनी आखाड्याचे प्रमुख केंद्र प्रयागराजमधील दारागंज येथे आहे. शैव संन्यास, वेदांताचे अध्ययन, धार्मिक प्रवचन आणि संघटनात्मक व्यवस्था ही त्याची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. आखाड्याच्या नेतृत्वात महंत आणि महामंडलेश्वर यांसारख्या पदांना महत्त्व असते. श्री पंचायती महानिर्वाणी आखाड्याची परंपराही शैव संन्यासाशी जोडलेली असून, प्रयागराजमधील दारागंज परिसर हे त्याचे प्रमुख केंद्र मानले जाते. संन्यास, वैराग्य, ध्यान आणि आध्यात्मिक साधना या परंपरेच्या केंद्रस्थानी आहेत. ‘निर्वाण’ ही संकल्पना देहाभिमानाचा त्याग आणि आध्यात्मिक मुक्तीशी संबंधित आहे. या आखाड्याची ओळख त्याच्या स्वतंत्र गुरुपरंपरेने आणि धार्मिक संघटनव्यवस्थेने घडली आहे.
--
छडी यात्रेला विशेष स्थान
श्री पंच दशनाम आवाहन आखाड्याचे प्रमुख केंद्र वाराणसीतील दशाश्वमेध घाट परिसरात आहे. या आखाड्याच्या परंपरेत धार्मिक मिरवणुका आणि छडी यात्रेला विशेष स्थान आहे. छडी ही केवळ मिरवणुकीतील वस्तू नसून, आखाड्याच्या अधिकाराचे आणि परंपरेचे प्रतीक मानली जाते. श्री पंचायती अटल आखाड्याचे प्रमुख केंद्र हरिद्वारमधील कनखल येथे आहे. शैव संन्यासपरंपरेतील या आखाड्याची ओळख धार्मिक शिस्त, गुरुनिष्ठा आणि साधनेशी जोडलेली आहे. कुंभमेळ्यातील आखाड्यांच्या पारंपरिक स्नानक्रमात त्याचे स्वतंत्र स्थान आहे. श्री तपोनिधी आनंद आखाडा पंचायतीचे प्रमुख केंद्र वाराणसीजवळील सारनाथ परिसरात असल्याचे सांगितले जाते. तपश्चर्या, संन्यासधर्म आणि धार्मिक परंपरांचे पालन हा या आखाड्याच्या कार्याचा भाग आहे. ‘आनंद’ ही संकल्पना आध्यात्मिक समाधान आणि आत्मानुभूतीशी जोडून पाहता येते; मात्र नावावरून आखाड्याच्या स्थापनेचा विशिष्ट इतिहास निश्चित करता येत नाही. श्री पंचअग्नी आखाड्याचे प्रमुख केंद्र वाराणसीतील राजघाट परिसरात असल्याचे उपलब्ध संदर्भ सांगतात. ‘अग्नी’ ही भारतीय धार्मिक परंपरेतील शुद्धी, यज्ञ आणि तपश्चर्येची महत्त्वाची संकल्पना आहे. या आखाड्याचा स्वतंत्र संन्यासपरंपरेचा वारसा असून, त्याचे नाव आणि धार्मिक ओळख त्याच्या संघटनात्मक परंपरेतून समजून घेणे आवश्यक आहे.
---
श्री पंचायती बडा उदासीन आखाडा
शैव आखाड्यांबरोबरच त्र्यंबकेश्वरच्या कुशावर्त तीर्थावर स्नान करणाऱ्या दहा आखाड्यांमध्ये तीन उदासीन परंपरेतील आखाड्यांचाही समावेश होतो. त्यामुळे त्र्यंबकेश्वरच्या सर्व दहा आखाड्यांना एकाच अर्थाने शैव आखाडे म्हणणे अचूक ठरत नाही. उदासीन परंपरेतील साधक वैराग्य, आध्यात्मिक अलिप्तता, ध्यान आणि साधनेला महत्त्व देतात. या परंपरेचा इतिहास शीख धार्मिक वारशाशीही जोडलेला आहे; मात्र तिच्या विविध शाखांची धार्मिक ओळख एकसारखी नाही. श्री पंचायती बडा उदासीन आखाडा हा उदासीन परंपरेतील महत्त्वाचा आखाडा आहे. ‘उदासीन’ या शब्दाचा संबंध सांसारिक मोहापासून अलिप्त राहण्याशी जोडला जातो. साधना, वैराग्य, धार्मिक अध्ययन आणि गुरुपरंपरेचे पालन ही या परंपरेची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. श्री पंचायती नया उदासीन आखाडा हा उदासीन संन्यासपरंपरेतील स्वतंत्र संघटनात्मक प्रवाह आहे. त्याची ओळख धार्मिक आचार, गुरुपरंपरा आणि आखाड्याच्या स्वतंत्र व्यवस्थेशी संबंधित आहे. बडा उदासीन आणि नया उदासीन या दोन्ही आखाड्यांचा उल्लेख त्र्यंबकेश्वरच्या सिंहस्थ परंपरेत आढळतो. श्री पंचायती निर्मल आखाड्याचा संबंध शीख धार्मिक परंपरेतील निर्मल संप्रदायाशी जोडला जातो. संस्कृत, धार्मिक ग्रंथांचे अध्ययन आणि शास्त्रपरंपरेचे जतन ही या परंपरेची वैशिष्ट्ये म्हणून वर्णिली जातात. त्यामुळे निर्मल आखाड्याला सरसकट शैव आखाडा समजण्याऐवजी त्याची स्वतंत्र धार्मिक पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
---
नागा संन्यासी : आखाडा परंपरेचे दृश्यमान रूप सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर येणारे भस्मधारी नागा साधू हे शैव आखाडा परंपरेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. नागा संन्यास हा केवळ बाह्य वेशाचा प्रकार नसून, संन्यासदीक्षा, कठोर शिस्त, वैराग्य आणि गुरुनिष्ठेशी संबंधित परंपरा आहे. नागा साधूंच्या अंगावरील भस्म, जटा, रुद्राक्ष, त्रिशूळ किंवा इतर पारंपरिक आयुधे ही त्यांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक प्रतिमेचा भाग आहेत. इतिहासात काही नागा संन्यासी समुदायांनी धार्मिक स्थळांचे आणि यात्रामार्गांचे संरक्षण करण्यासाठी शस्त्रप्रशिक्षण घेतले. आज सिंहस्थातील मिरवणुकांमध्ये ही शस्त्रे परंपरेचे प्रतीक म्हणूनही दिसतात. तथापि, प्रत्येक शैव संन्यासी नागा असतो किंवा सर्व नागा साधूंचे आचार एकसारखे असतात, असे मानणे योग्य नाही.
...
सुविधांचे नियोजन
त्र्यंबकेश्वरमधील आखाड्यांच्या जागा, साधूंच्या निवासाची व्यवस्था, स्वच्छतागृहे, स्नानगृहे, स्वयंपाकघर, पाणीपुरवठा, अंतर्गत रस्ते आणि ध्वजस्तंभ यांसारख्या पायाभूत सुविधांचे नियोजन महत्त्वाचे ठरत आहे. या कामांकडे केवळ तात्पुरत्या निवास व्यवस्थेच्या दृष्टीने पाहून चालणार नाही. त्यासाठी प्रत्येक आखाड्याच्या साधू-महंतांनी प्रत्येकी पाच कोटींची मागणी केली होती. त्याला शासनाने मंजुरी दिल्याने या निधीतून कामांचे नियोजन झाले असून, काही आखाड्यांमधे कामांना सुरुवात झाली आहे. आखाड्यांच्या स्वतंत्र परंपरा, धुनी, धार्मिक विधी, मिरवणुकांचे मार्ग आणि साधूंच्या दैनंदिन गरजा लक्षात घेऊन नियोजन करण्यात येत आहे.
….
त्र्यंबकेश्वरमधील प्रमुख आखाडे व त्यांचे साधू-महंत
१) श्री पंच दशनाम जुना आखाडा : श्री महंत हरीगिरीजी महाराज, श्री महंत मोहनभारतीजी महाराज.
२) श्री पंच दशनाम आवाहन आखाडा : श्री महंत ठाणापती शांतिगिरी अंकित गुरू.
३) श्री पंच दशनाम अग्नी आखाडा : श्री महंत दुर्गानंद महाराज.
४) श्री पंचायती अटल आखाडा : श्री महंत मंगलपुरीजी महाराज, श्री महंत सत्यमगिरीजी महाराज.
५) श्री पंचायती महानिर्वाणी आखाडा : श्री महंत रवींद्रपुरीजी महाराज, श्री महंत रमेशगिरीजी महाराज.
६) श्री तपोनिधी आनंद आखाडा : श्री महंत शंकरानंद सरस्वती, श्री महंत गणेशानंद सरस्वती.
७) श्री पंचायती निरंजनी गोस्वामी नागा सन्यासी आखाडा : श्री महंत रवींद्रपुरीजी महाराज, श्री महंत धनंजयगिरी महाराज.
८) श्री पंचायती बडा उदासीन आखाडा : श्री महंत दुर्गादास, श्री कोठारीदास मुनी.
९) श्री पंचायती नया उदासीन आखाडा : श्री महंत मुखीया भगतरामजी महाराज, श्री सचिव महंत जगतारमुनी महाराज.
१०) श्री पंचायती निर्मल आखाडा : श्री महंत गुरुविंदरसिंह महाराज, श्री महंत जस्वींदरसिंह महाराज.
