ध्वजारोहण पुरवणी लेख
---
दुर्मीळ त्रिखंडी योग ७१ वर्षांनंतर
लीड
सिंहस्थ कुंभमेळा यंदा केवळ लाखो भाविकांच्या उपस्थितीमुळेच नव्हे, तर तब्बल २२ महिन्यांच्या विस्तारित पर्वकाळामुळेही वैशिष्ट्यपूर्ण ठरणार आहे. ज्योतिषीय गणनेनुसार, गुरू ग्रहाचे सिंह राशीत तीन वेळा होणारे संक्रमण आणि त्यातून निर्माण होणारा दुर्मीळ त्रिखंडी योग हे या सिंहस्थाचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जात आहे. सुमारे ७१ वर्षांनंतर असा योग जुळून येत आहे. ता. ३१ ऑक्टोबर २०२६ ला ध्वजारोहणाने पर्वाला प्रारंभ होऊन २४ जुलै २०२८ ला त्याची सांगता होईल.
--
सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे धार्मिक महत्त्व गुरू ग्रहाच्या सिंह राशीतील स्थितीशी जोडलेले आहे. गुरूचे वक्री भ्रमण आणि राशीबदल यामुळे यंदा सिंहस्थाचा कालावधी तीन खंडांत विभागला जाणार असल्याचे ज्योतिषीय विश्लेषण आहे. त्यामुळे पारंपरिकरीत्या सुमारे १३ महिन्यांचा मानला जाणारा पर्वकाळ यंदा २२ महिन्यांपर्यंत विस्तारल्याचे सांगितले जाते. या काळात केवळ प्रमुख अमृतस्नानांनाच नव्हे, तर विविध पर्वस्नान, धार्मिक विधी, साधू-महंतांचे वास्तव्य, प्रवचने आणि तीर्थयात्रांनाही महत्त्व प्राप्त होणार आहे.
गोदावरी आणि सिंहस्थाचे नाते
भारतात प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन आणि नाशिक- त्र्यंबकेश्वर या चार प्रमुख ठिकाणी कुंभपर्व भरते. प्रत्येक ठिकाणाचे धार्मिक महत्त्व तेथील पवित्र नदीशी आणि विशिष्ट ग्रहस्थितीशी जोडलेले आहे. नाशिकमध्ये गोदावरी नदीच्या तीरावर, तर उज्जैनमध्ये क्षिप्रा नदीच्या तीरावर सिंहस्थ साजरा होतो. ‘गोदावरी’चा उगम त्र्यंबकेश्वरजवळील ब्रह्मगिरी पर्वतावर होत असल्याने या संपूर्ण परिसराला विशेष तीर्थमहत्त्व लाभले आहे. ‘गोदावरी’ला दक्षिणेची गंगा असेही संबोधले जाते. कुंभपर्वात पवित्र नदीत स्नान केल्याने पापक्षालन आणि मोक्षप्राप्ती होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. समुद्रमंथनातून प्राप्त अमृताशी संबंधित पौराणिक कथाही कुंभपर्वाच्या धार्मिक संकल्पनेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
--
शैव- वैष्णव परंपरांचा अनोखा संगम
नाशिक- त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थाचे सर्वांत महत्त्वाचे वेगळेपण म्हणजे शैव आणि वैष्णव आखाड्यांच्या स्नानपरंपरा. इतर काही कुंभक्षेत्रांत हे आखाडे एकत्र स्नान करतात; मात्र नाशिकमध्ये वैष्णव आखाड्यांचे स्नान प्रामुख्याने रामतीर्थावर, तर शैव संन्यासी आणि संबंधित आखाड्यांचे स्नान त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थावर होते. ऐतिहासिकदृष्ट्या आखाड्यांमधील मतभेद आणि संघर्ष टाळण्यासाठी ही स्वतंत्र व्यवस्था विकसित झाल्याचे नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या सांस्कृतिक वारसाविषयक माहितीत नमूद आहे. त्यामुळे दोन वेगवेगळ्या तीर्थक्षेत्रांवर होणाऱ्या धार्मिक विधींचे समन्वयपूर्ण आयोजन हे या सिंहस्थाचे खास वैशिष्ट्य ठरते.
---
रामतीर्थ, कुशावर्त आणि अमृतस्नानांचे महत्त्व
नाशिकमधील रामतीर्थ हे गोदावरी तीरावरील प्रमुख धार्मिक केंद्र आहे. पंचवटीतील रामायणकालीन परंपरा, काळाराम मंदिर आणि गोदावरी घाटामुळे नाशिकला तीर्थक्षेत्र म्हणून विशेष स्थान प्राप्त झाले. त्र्यंबकेश्वर येथे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक ज्योतिर्लिंग असून, कुशावर्त तीर्थाला ‘गोदावरी’च्या धार्मिक परंपरेत महत्त्व आहे. यंदाच्या सिंहस्थातील पहिले अमृतस्नान २ ऑगस्ट २०२७ ला, दुसरे ३१ ऑगस्ट २०२७ ला, तर तिसरे स्नान ११ सप्टेंबरला नाशिकमधील वैष्णव आखाड्यांसाठी आणि १२ सप्टेंबरला त्र्यंबकेश्वरमधील शैव आखाड्यांसाठी नियोजित आहे.
--
साधू- संतांच्या परंपरेचा, ज्ञानाचा महोत्सव
कुंभमेळा हा केवळ स्नानाचा धार्मिक सोहळा नसून, साधू- संत, संन्यासी, नागा साधू, आखाडे आणि विविध आध्यात्मिक परंपरांच्या एकत्रीकरणाचा महोत्सव आहे. प्रवचन, भजन, सत्संग, अन्नदान आणि धार्मिक चर्चांच्या माध्यमातून भारतीय अध्यात्म परंपरेचे दर्शन घडते. त्र्यंबकेश्वर हे नाथ संप्रदायाच्या इतिहासाशीही जोडलेले आहे. संत निवृत्तिनाथांची समाधी येथे असल्याने नाथपंथीय साधकांसाठी या परिसराचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. अशा प्रकारे रामायणकालीन श्रद्धा, ज्योतिर्लिंग परंपरा, ‘गोदावरी’चे माहात्म्य आणि नाथ संप्रदायाचा वारसा यांचा संगम सिंहस्थाला बहुआयामी धार्मिक ओळख प्रदान करतो. यंदाचा २२ महिन्यांचा पर्वकाळ हा केवळ कालावधीचा विक्रम म्हणून पाहण्याऐवजी धार्मिक कालगणना, तीर्थपरंपरा आणि साधू- संतांच्या सहवासातून घडणाऱ्या आध्यात्मिक अनुभवाच्या दृष्टीने समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. ‘गोदावरी’च्या तीरावरील हा सिंहस्थ भारतीय धार्मिक परंपरांचे वैविध्य, सहअस्तित्व आणि सांस्कृतिक सातत्य अधोरेखित करणारा ठरेल.
