nanda devi american nuclear weapon himalaya
esakal
शीतयुद्धाच्या काळात चीनच्या आण्विक हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी अमेरिका आणि भारताने हिमालयात राबवलेल्या एका अत्यंत गुप्त मोहिमेची चर्चा तब्बल सहा दशकांनंतर पुन्हा सुरू झाली आहे. १९६५ मध्ये नंदा देवी शिखरावर बसवण्यासाठी नेण्यात आलेला प्लुटोनियम-२३८वर चालणारा SNAP-19C अणुउर्जेवर आधारित जनरेटर हिमवादळामुळे तेथेच सोडावा लागला. त्यानंतर झालेल्या शोधमोहीमेतही हे उपकरण सापडले नाही. त्यामुळे हे उपकरण आजही हिमनदीखाली असण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते.
या मोहिमेचा उद्देश चीनच्या आण्विक आणि क्षेपणास्त्रविषयक हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी आवश्यक उपकरणांना वीजपुरवठा करणे हा होता. मात्र, मोहीम अपयशी ठरल्याने हे अणुउपकरण हिमालयातच बेपत्ता झाले.
चीनने १९६४ मध्ये लॉप नोर येथे पहिली अणुचाचणी केली. शीतयुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर चीनच्या आण्विक क्षमतेत होणारी वाढ अमेरिका आणि भारतासाठी चिंतेचा विषय होती. त्यानंतर चीनच्या आण्विक चाचण्या आणि संबंधित हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी हिमालयातील उंच ठिकाणी निरीक्षण यंत्रणा उभारण्याची योजना आखण्यात आली.
नंदा देवी हे भारतातील अत्यंत उंच आणि दुर्गम शिखर असल्याने या मोहिमेसाठी त्याची निवड करण्यात आली. अमेरिकन गुप्तचर संस्था CIA आणि भारतीय गुप्तचर यंत्रणेच्या सहकार्याने ही मोहीम आखण्यात आली होती.
या मोहिमेसाठी विशेष प्रकारचा SNAP-19C जनरेटर वापरण्यात आला. या जनरेटरमध्ये प्लुटोनियम-२३८चा वापर करून दीर्घकाळ वीज निर्माण करण्याची व्यवस्था होती. त्यामुळे दुर्गम आणि अत्यंत प्रतिकूल वातावरणात निरीक्षणासाठी आवश्यक उपकरणे दीर्घकाळ कार्यरत ठेवण्याचा उद्देश होता.
१९६५ मध्ये भारतीय आणि अमेरिकन गिर्यारोहकांचे पथक नंदा देवी शिखराच्या दिशेने निघाले. भारतीय पथकाचे नेतृत्व कॅप्टन एम. एस. कोहली यांनी केले होते. मात्र, सप्टेंबर-ऑक्टोबरच्या काळात मोहिमेला अत्यंत खराब हवामानाचा सामना करावा लागला.
पथकाला भीषण हिमवादळाचा तडाखा बसला. परिस्थिती इतकी गंभीर झाली की शिखरावर जाण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवणे जीवघेणे ठरू शकत होते. त्यामुळे मोहिमेतील सदस्यांना तातडीने परतण्याचा निर्णय घ्यावा लागला.
जनरेटरचे वजन आणि प्रतिकूल हवामानामुळे ते खाली आणणे शक्य झाले नाही. त्यामुळे ते सुरक्षितपणे एका खडकाला बांधून ठेवण्यात आले आणि पथकाने माघार घेतली. पुढील वर्षी हे उपकरण परत मिळवण्याची योजना आखण्यात आली.
१९६६ मध्ये जनरेटर शोधण्यासाठी पुन्हा मोहीम हाती घेण्यात आली. मात्र, ज्या ठिकाणी उपकरण ठेवण्यात आले होते, तेथे परिस्थिती पूर्णपणे बदलली होती. हिमस्खलनामुळे बर्फाचा मोठा थर खाली सरकला होता. त्यामुळे जनरेटर नेमका कुठे गेला, याचा शोध घेणे कठीण झाले.
त्यानंतर विविध पद्धतींचा वापर करून त्याचा शोध घेण्याचे प्रयत्न करण्यात आले. मात्र, आजपर्यंत या जनरेटरचा ठावठिकाणा लागलेला नाही. त्यामुळे हे उपकरण हिमनदीच्या बर्फाखाली खोलवर गाडले गेले असावे, अशी शक्यता व्यक्त केली जाते.
या घटनेचा सर्वात संवेदनशील भाग म्हणजे जनरेटरमध्ये वापरण्यात आलेले प्लुटोनियम-२३८. उपकरण हरवल्यापासून त्यातून पर्यावरणात किरणोत्सर्ग होण्याची शक्यता आणि त्याचा हिमनद्यांवर होणारा परिणाम याबाबत चर्चा होत आहे.
नंदा देवी परिसरातील हिमनद्या पुढे गंगा खोऱ्यातील नदीप्रणालीशी जोडल्या जात असल्याने हे उपकरण खराब झाल्यास किंवा त्यातील रेडिओधर्मी पदार्थ बाहेर पडल्यास त्याचा परिणाम पाण्यावर होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जाते. मात्र, अशा संभाव्य परिणामांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढण्यासाठी उपकरणाचे सध्याचे स्थान, त्याची स्थिती आणि त्यातून प्रत्यक्ष किरणोत्सर्ग होत आहे की नाही, याची माहिती आवश्यक आहे.
याच कारणामुळे नंदा देवीवरील ही घटना केवळ ऐतिहासिक गुप्तहेर मोहिमेपुरती मर्यादित राहत नाही; ती पर्यावरणीय आणि सुरक्षेच्या दृष्टीनेही संवेदनशील मानली जाते.
२०२१ मध्ये चमोली जिल्ह्यात ऋषीगंगा परिसरात मोठी नैसर्गिक आपत्ती आली. त्यानंतर नंदा देवी परिसरात हरवलेल्या या अणुउपकरणाचा संदर्भ पुन्हा चर्चेत आला. काही ठिकाणी या उपकरणातील उष्णतेचा हिमनदी आणि हिमस्खलनाशी संबंध असल्याचे दावे करण्यात आले. मात्र, अशा दाव्यांना थेट पुष्टी देणारे ठोस वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध असल्याचे मानता येत नाही.
नंदा देवीवरील ही गुप्त मोहीम आता इतिहासाचा भाग झाली असली, तरी १९६५ मध्ये हरवलेला SNAP-19C जनरेटर आजही सापडलेला नाही. उपकरण कुठे आहे, त्याची सद्यस्थिती काय आहे आणि त्यातील प्लुटोनियमचा पर्यावरणावर काही परिणाम झाला आहे का, या प्रश्नांची निश्चित उत्तरे अद्याप उपलब्ध नाहीत.
दरम्यान, या मुद्द्यावर पुन्हा राजकीय पातळीवरूनही प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत. भाजप खासदार निशिकांत दुबे आणि उत्तराखंडचे पर्यटन मंत्री सतपाल महाराज यांनी अमेरिकेने या उपकरणाची जबाबदारी स्वीकारून ते शोधून काढण्याची मागणी केली आहे. त्यामुळे सहा दशकांपूर्वी हिमालयात सुरू झालेल्या या गुप्त मोहिमेची चर्चा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आली आहे.
सकाळ+ चे सदस्य व्हा
ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.
