Water Crisis: आज पूर... उद्या पाण्यासाठी युद्ध? २०५० पर्यंत भारत 'Water Scarce' देश होण्याचा इशारा

२०५० पर्यंत भारत "वॉटर स्केअर्स कंट्री" म्हणजेच तीव्र पाणीटंचाई असलेला देश म्हणून ओळखला जाऊ शकतो... शॉक झाला ना, तुम्हाला हा विषय आज बोरींग वाटले, तुम्ही हा व्हिडिओ आता स्किप देखील कराल... पण आज नाही थांबला तर तुम्हाला मोठ्या युद्धाला सामोरं जावं लागेल... अन् हे युद्ध असेल पाण्याचं.... .अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय अहवालांनुसार जर परिस्थिती अशीच राहिली, तर भारतात भयानक परिस्थिती निर्माण होईल. भारत जगातला असा देश आहे जिथे दरवर्षी मुसळधार पाऊस पडतो, नद्या भरून वाहतात, अनेक शहरांमध्ये पूर येतात... पण काही महिन्यांनंतर पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकर मागवावे लागतात?आता तुम्ही म्हणाल... हे कसं शक्य आहे?भारतात तर दरवर्षी भरपूर पाऊस पडतो. मग पाणी कुठे जातं? प्रत्येक वर्षी पूर आणि दुष्काळ दोन्ही का दिसतात? आणि दुसरीकडे इस्रायल, सिंगापूर किंवा UAE सारख्या देशांमध्ये पाऊस जवळपास नसतानाही ते पाण्याच्या बाबतीत आत्मनिर्भर कसे झाले?आजच्या या व्हिडिओमध्ये आपण याच प्रश्नांची उत्तरं शोधणार आहोत. भारताच्या पाणी संकटामागचं खरं कारण काय, इतर देश आपल्यापेक्षा काय वेगळं करत आहेत आणि जर आपण आताच बदल केला नाही तर २०३० ते २०५० पर्यंत भारतासमोर किती मोठं संकट उभं राहू शकतं, हे आपण अगदी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत..पहिला मुद्दा भारतात खरंच पाण्याची कमतरता आहे का?सर्वप्रथम एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घेऊया. आद्रीच्या अहवालानुसार भारतात सरासरी दरवर्षी सुमारे ११७० मिलिमीटर पाऊस पडतो. हा आकडा जगातील अनेक विकसित देशांपेक्षा जास्त आहे. दरवर्षी भारतावर जवळपास ४००० अब्ज घनमीटर पावसाचं पाणी पडतं. म्हणजे वरवर पाहिलं तर भारत हा पाण्याने समृद्ध देश वाटतो.पण वास्तव अगदी उलट आहे...आज भारतातील ६० कोटींहून अधिक लोक उच्च किंवा अत्यंत उच्च पाणीटंचाईचा सामना करत आहेत. अनेक शहरांमध्ये उन्हाळा सुरू झाला की टँकरशिवाय पर्याय राहत नाही. काही गावांमध्ये महिलांना दोन ते तीन किलोमीटर चालत जाऊन पाणी आणावं लागतं. म्हणून प्रश्न असा नाही की भारतात पाऊस कमी पडतो. प्रश्न असा आहे की जे पाणी आपल्याला मिळतं, त्याचं आपण काय करतो?.पहिलं कारण – मान्सूनवरच संपूर्ण निर्भरभारतातील जवळपास ७० ते ८० टक्के पाऊस फक्त जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांत पडतो. म्हणजे वर्षभराचं पाणी काही आठवड्यांतच मिळतं. आणि हा पाऊसही समान प्रमाणात पडत नाही. मेघालयमध्ये विक्रमी पाऊस पडतो. तर राजस्थानच्या अनेक भागांमध्ये खूप कमी प्रमाणात पाऊस पडतो.महाराष्ट्रतील पश्चिम घाटात अतिवृष्टी होते. तर मराठवाडा किंवा विदर्भात दुष्काळ पडतो. आता तर पश्चिम महाराष्ट्रात देखील पाणीटंचाई पाहायला मिळते. एकीकडे नद्या भरून वाहतात. दुसरीकडे काही महिन्यांनी त्या कोरड्या पडतात. म्हणजेच भारतात पाऊस भरपूर पडतो, पण तो योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी पडत नाही.दुसरं कारण – आपण पावसाचं पाणी साठवतो का?समजा तुमच्या घराच्या छतावर हजारो लिटर पाणी पडलं.पण ते साठवण्याची टाकीच नाही. तर ते सगळं पाणी वाहून जाईल. भारतात नेमकं हेच घडतं. तज्ज्ञांच्या मते भारतात पडणाऱ्या पावसापैकी फक्त ६ ते ८ टक्के पाणीच आपण साठवू शकतो. उरलेलं पाणी नद्यांमधून थेट समुद्रात जातं. पूर्वी प्रत्येक गावात तलाव होते. पाझर तलाव, ओढे , बांध, विहिरी होत्या... आज त्यापैकी अनेक अतिक्रमणात गेले. काही कचऱ्याने भरल्या. काही पूर्णपणे नष्ट झाल्या. शहरांमध्ये काँक्रीट वाढल्यामुळे पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी थेट ड्रेनेजमध्ये जातं. त्यामुळे पावसाळ्यात पूर येतो आणि उन्हाळ्यात टंचाई..Maharashtra Shetkari Karjmukti Yojana 2026: शेतकरी कर्जमाफीच्या GR मध्ये काय? फायदा-तोटा कुणाचा? सोप्या शब्दात गणित समजून घ्या....तिसरं कारण – भूजल संपत चाललं आहेआपल्या घरात येणारं पाणी कुठून येतं? अनेकदा ते जमिनीखालून... भारत हा जगातील सर्वात मोठा भूजल वापरणारा देश आहे. पिण्याचं पाणी असो किंवा शेती... मोठ्या प्रमाणावर भूजल वापरलं जातं. पण समस्या अशी आहे की जितकं पाणी आपण जमिनीतून काढतो, तितकं परत जमिनीत मुरत नाही. म्हणूनच दरवर्षी बोअरवेल अधिक कोरड्या पडतात. काही भागात २०० फुटांवर मिळणारं पाणी आता ८०० ते १००० फुटांवर मिळतं. ही परिस्थिती अत्यंत धोकादायक आहे.चौथं कारण – शेतीतील पाण्याचा मोठा वापरभारतातील जवळपास ८० ते ९० टक्के गोडं पाणी शेतीमध्ये वापरलं जातं. पण अजूनही अनेक ठिकाणी पारंपरिक पद्धतीने शेतात भरपूर पाणी सोडलं जातं. ड्रिप किंवा स्प्रिंकलरचा वापर मर्यादित आहे. त्यातही कमी पाण्याच्या भागात तांदूळ आणि ऊस यांसारखी जास्त पाणी लागणारी पिकं घेतली जातात. उदाहरणार्थ... फक्त एक किलो तांदूळ तयार करण्यासाठी तीन ते पाच हजार लिटर पाणी लागतं. याचा थेट परिणाम भूजलावर होतो..पाचवं कारण – प्रदूषणआपल्याकडे उपलब्ध असलेलं पाणीही आपण खराब करत आहोत. अनेक शहरांमधील सांडपाणी प्रक्रिया न करता नद्यांमध्ये सोडलं जातं. औद्योगिक रसायनं पाण्यात मिसळतात. कृषीमध्ये वापरली जाणारी रसायनं भूजलापर्यंत पोहोचतात. परिणामी पाणी असलं तरी ते वापरण्यायोग्य राहत नाही.सहावं कारण – वाढती लोकसंख्या आणि हवामान बदलआज भारताची लोकसंख्या १४० कोटींहून अधिक आहे. दरवर्षी पाण्याची मागणी वाढत आहे. त्याचवेळी हवामान बदलामुळे मान्सूनचं स्वरूप बदलत आहे. कधी एका दिवसात महिनाभराचा पाऊस पडतो. तर कधी पूर्ण महिना कोरडा जातो. यामुळे पूर आणि दुष्काळ दोन्ही वाढत आहेत.मग इस्रायल आणि सिंगापूर काय वेगळं करतात?क्लायमेट अॅडॅप्टेशन प्लॅटफॉर्म, नुसार इस्रायल देशाचा मोठा भाग वाळवंट आहे. पाऊस अत्यल्प. तरीही त्या देशात पाणीटंचाई नाही. कारण तिथे जवळपास ९० टक्के सांडपाणी पुन्हा प्रक्रिया करून शेतीसाठी वापरलं जातं. ड्रिप इरिगेशनचा शोधही इस्रायलनेच जगाला दिला. समुद्राचं पाणी शुद्ध करून पिण्यासाठी वापरलं जातं. प्रत्येक थेंबाचं नियोजन केलं जातं. सिंगापूरची परिस्थितीही वेगळी नाही. नैसर्गिक जल स्रोत कमी असूनही त्यांनी पावसाचं पाणी, रिसायकल केलेलं पाणी, समुद्राचं पाणी आणि आयात अशा चार स्रोतांवर संपूर्ण व्यवस्था उभी केली.यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते...पाणी नसणं ही समस्या नाही... पाण्याचं योग्य व्यवस्थापन न करणं ही खरी समस्या आहे..२०५० पर्यंत भारतात काय होऊ शकतं?जर आजची परिस्थिती बदलली नाही...तर पुढची २५ वर्षे भारतासाठी अत्यंत कठीण ठरू शकतात. प्रति व्यक्ती उपलब्ध पाणी सतत कमी होत जाईल. अनेक मोठ्या शहरांमध्ये भूजल संपण्याचा धोका वाढेल. शेती उत्पादन घटेल. अन्नधान्य महागेल. उद्योगांवर परिणाम होईल. देशाच्या GDP वर मोठा परिणाम होऊ शकतो. लाखो लोक ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर करतील. राज्यांमध्ये पाण्यावरून संघर्ष वाढतील. आणि हवामान बदलामुळे परिस्थिती आणखी गंभीर होईल.आता यावर उपाय काय आहेत...या संकटावर उपाय आहेत. पावसाचं पाणी साठवणं प्रत्येक घरासाठी आणि प्रत्येक इमारतीसाठी अनिवार्य व्हायला हवं. जुने तलाव आणि पारंपरिक जलस्रोत पुन्हा जिवंत करावे लागतील. ड्रिप आणि स्प्रिंकलर सिंचनाचा मोठ्या प्रमाणात वापर वाढवावा लागेल. सांडपाणी प्रक्रिया करून पुन्हा वापर वाढवला पाहिजे. भूजल उपशावर नियंत्रण आणावं लागेल.भारताकडे पाऊस आहे... नद्या आहेत... जलसंपत्ती आहे...पण योग्य नियोजनाची कमतरता आहे. आज आपण बदल केला तर उद्याचं संकट टाळू शकतो. कारण पाण्याचं युद्ध भविष्यात होईल असं अनेक वर्षांपासून सांगितलं जात. मात्र ते युद्ध टाळण्याची संधी अजूनही आपल्या हातात आहे. लक्षात ठेवा... पाणी ही फक्त नैसर्गिक संपत्ती नाही, तर पुढच्या पिढीचा श्वास आहे. त्यामुळे प्रत्येक थेंब वाचवणं ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे.Explained : शिंदेंना ठाकरेंचे खासदार फोडण्याची गरज का भासली? पडद्यामागे नेमकं काय शिजतंय? थेट मुद्दा समजून घ्या....सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

Water Crisis: आज पूर... उद्या पाण्यासाठी युद्ध? २०५० पर्यंत भारत 'Water Scarce' देश होण्याचा इशारा

Related Stories

Mumbai Rain: मुंबईत कोसळधार, तरी पाण्याची चिंता कायम! ७ धरणांच्या साठ्यात फक्त ३ टक्के वाढ, आकडेवारी समोर

Pune Water Crisis : मान्सून लांबल्याने पुण्यावर पाणीटंचाईचे संकट, धरण क्षेत्रात कृत्रिम पावसाचा महापालिकेचा प्रयोग चर्चेत

चार तासांत १८.९ मिलीमीटर पाऊस बरसला

Premium|Study Room : वाढते जलसंकट आणि भारतासमोरील पाणी व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान