राखी आरोग्यबंधन

मेवाडच्या राजपूत घराण्यातून रक्षाबंधनाची परंपरा आलेली आहे अशी समजूत आहे. स्वतःचे रक्षण व्हावे या हेतूने आक्रमकाला राखी बांधून त्याला ‘भाऊ’ हा दर्जा दिला, ही कथा जरी खरी असली तरी वास्तविक फार पुरातन काळापासून राखीबंधन ही भारतीय परंपरेतील महत्त्वाचा संस्कार करणारी घटना व सण आहे..सर्व कुटुंबसंस्थेला एकत्र बांधणारा धागा, कुटुंबाचे गुणसूत्र, ज्यावर त्या कुटुंबाचे आरोग्य, एकमेकांचे भावनिक व्यापार अवलंबून असतात, त्या सूत्रावर संस्कार करून कुठल्याही प्रकारचे वंशपरंपरागत दोष येऊ न देता आरोग्याचे संरक्षण व्हावे, वंशवृद्धी व्हावी व समृद्धी मिळावी म्हणून कुटुंबात हा आरोग्यधागा तयार करून बांधला जात असे. भारतीय संस्कृतीत ज्याला कुलधर्म म्हणतात, त्या कुलधर्माचे एक अंग म्हणून ही ‘आरोग्यराखी’ बांधली जात असे. संपूर्ण कुटुंबाचे आरोग्य ज्या धाग्याने संरक्षित होते, आपापसातील नातेसंबंध ज्या धाग्याने संरक्षित होतात तो हा सुखाचा धागा..नातेसंबंध फार नाजूक असतात म्हणूनच हा धागही रेशमाचाच घ्यावा. सुंदर केशरी-सोनेरी रंगाच्या रेशमी धाग्याला, गोंडे लावून, सुशोभित करून राखी बांधण्याची परंपरा फार पुरातन आहे. त्या परंपरेची ताकद एवढी की नवीन नातेसंबंध जोडत असताना धागा हातावर बांधला तर जणू त्या व्यक्तीला संपूर्ण कुटुंबाच्या कल्याण व आरोग्य संज्ञेत समाविष्ट करून घेतले आहे असे समजले जात असते. म्हणून मेवाडच्या स्त्रियांनी आक्रमकांवर राखी बांधल्याने त्यांना जिवाचे संरक्षण मिळाले, ते आरोग्यसंरक्षणच होते, ते होते मृत्यूपासून संरक्षण..खरे तर पूर्वीच्या काळी हा धागा कुटुंबातल्या सर्वांच्याच हातावर बांधला जात असे. पण त्यातल्या त्यात बहीण लग्न होऊन दुसऱ्याच्या घरात जाणार असते, तिचा संपूर्ण जीवनव्यापार दुसऱ्या कुटुंबाशी जोडला जाणार असतो, अशा वेळी भविष्यकाळात तिचा मूळ कुटुंबाशी असलेला धागा तुटू नये या दृष्टीने भावाला धागा बांधण्याचे हे विशेष महत्त्व. पिढ्यांमधील अंतर वाढत गेले व चुलत, मावस वगैरे इतर नाती जरी लक्षात ठेवली नाहीत तरी बहीण भावाचे नाते लक्षात ठेवावेच लागते. कारण जरी अज्ञानामुळे त्यांचा संबंध आला तर पुढील पिढीमध्ये शारीरिक व मानसिक दोष उत्पन्न होतात..खरे म्हणजे राखी बांधण्याच्या संस्काराद्वारा हे निसर्गचक्र सुरळीत चालत राहण्याचे दिलेले आश्र्वासनच आहे. बहीण जरी दुसऱ्या घरी गेली तरी ती मूळची आपल्याच घरातील आहे हे समजून तिला आपल्या कुटुंबाचे सर्व हक्क देणे आवश्यक आहे. एकदा का मुलगी लग्न होऊन दुसऱ्या घरी गेली की तिचा आईवडिलांचे प्रेम व संपत्तीवर हक्क नसल्यासारखे होते हे आपण अनेक ठिकाणी पाहतो. किंबहुना माहेरी खूप संपत्ती असली तर अनेक ठिकाणी बहिणीला कायदेशीर कारवाई करण्याची वेळ येते, कारण भाऊ तिला परकी मानायला लागतो. राखीमुळे त्याच्या हे लक्षात राहील की आपण दोघे एकाच धाग्याने बांधले गेलेले आहोत..कुटुंबातले नातेसंबंध हे रक्तात आलेली जनुके, त्यांची नैसर्गिक समानता व प्रेमाच्या अनुभवातून आलेले असतात. सर्वांचे जीवनधागे एका केंद्रबिंदूशी बांधलेले असल्यामुळे ही एकमेकातली ओढ तयार झालेली असते. वडील, भाऊ, बहीण, काका, मामा, मावशी या नात्यांची एकमेकांशी विशिष्ट अंतरे असतात व त्यामुळे दोन नात्यातील माणसांचे एकमेकांशी होणारे आचार-विचार ठरलेले असतात. त्यामुळे एकत्र येण्यानेसुद्धा मानसिक ताण तयार होत नाहीत व सर्वांचेचे आरोग्य चांगले राहते. पुढच्या पिढीतील निसर्गचक्राचे स्त्री-पुरुष हे दोन महत्त्वाचे आधार म्हणून भावा-बहिणींचा हा उत्सव..राखीमुळे आरोग्य कसे सांभाळले जाते तर राखीमुळे सांभाळले जातात सर्व नातेसंबंध. जसे एका परक्या मुलीशी लग्न करून तिला बायको म्हटले की सासू, सासरे, दीर, नणंदा अशी अनेक नाती आपसूक तयार होतात, तसेच सर्व नातेसंबंधातले महत्त्वाचे व काळजीपूर्वक जपायच्या संबंधाचे प्रतीक म्हणून भावाला राखी बांधायाचा विधी भारतीय परंपरेने सांभाळला. केवळ बहिणीचे व भावाचे संबंध नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबाला एका धाग्यात बांधण्याची या निमित्ताने सर्वांना आठवण करून देण्यात येते.बेवारशी किंवा लावारिस म्हणजे एखाद्याला आपले आई-वडील कोण आहेत हे माहीत नाही किंवा आई-वडिलांनी ज्याच्या त्याग केला आहे, अशा मुलाची मानसिकता तो मोठा झाल्यावरही वेगळी राहते. कुटुंबामधील परस्परसंबंध नातेसंबंधावर अवलंबून असतात व उत्तम मानसिकता ही तर आरोग्याची जननी आहे. म्हणून मनाच्या आरोग्यावर शारीरिक आरोग्य अवलंबून असते..तेव्हा कुटुंबाने एकत्र राहणे, आई, वडील, भाऊ, बहीण, काका, मामा यांचे एकमेकांशी नाते काय आहे म्हणजेच शरीरातल्या जनुकातील प्रोग्राममध्ये किती अंतर आहे व त्या अंतराचा कसा उपयोग करायचा, अंतर असले तर कसे वागायचे व अंतर असूनही एकाच खांबाला बांधलेले आपण सर्व कुटुंबीय आहोत हे कसे समजून घ्यायचे, ही सर्व माहिती ही नाती सांगतात. ही नाती व्यवस्थित पाळली तरच घराचे आरोग्य, कुटुंबाचे आरोग्य चांगले राहू शकते.शेवटी शारीरिक आरोग्यावर मनाचाच प्रभाव असतो. म्हणून दोन व्यक्तीत जनुकीय संबंध जरी नसला तरी ते मनापासून खरोखरीच एकमेकांशी जोडले गेले असतील तरी त्यांच्यात एक मायेचे नाते व कौटुंबिक आपुलकी तयार होते आणि म्हणूनच हे नाते केवळ भावा-बहिणीपर्यंत मर्यादित न राहता प्रथम म्हटल्याप्रमाणे हा धागा सर्व कुटुंबीयांना बंधन म्हणून बांधलेला असतो..आपले कुटुंब या नात्याने राहण्यासाठी, विकास करण्यासाठी व सामाजिक व शेवटी वैश्विक कुटुंबामध्ये समाविष्ट होण्यासाठी लागणारे भावनिक व मानसिक आरोग्य सांभाळणे अभिप्रेत असते. तेव्हा हे बंधन केवळ भावा-बहिणीपुरते मर्यादित आहे असे म्हणता येणार नाही. देव आपले संरक्षण करतात असे समजून आपण देवालासुद्धा राखी बांधतो. याच भावनेतून आपले गुरु किंवा इष्टचिंतक आपली सर्वतोपरी काळजी घेणारे असल्याने हा धागा त्यांच्याही हातावर बांधून रक्षाबंधन साजरे केले जाऊ शकते.त्या अर्थाने या धाग्यात मांगल्य आणावे लागते, त्याला अभिमंत्रित करावे लागते. अभिमंत्रित म्हणजे एखादा क्लिष्ट मंत्र म्हणायचा असे नव्हे तर आपल्या इच्छेने, सुविचाराने, चांगल्या कल्पनेने त्याला अभिमंत्रित करून ते तत्त्व मनापर्यंत व आत्म्यापर्यंत पोचवण्याचे काम धागा करते..नाडी पाहताना जसे वैद्य बोटे मनगटावर ठेवतात, पण अभ्यास करतात मेंदूपासून पावलांपर्यतच्या सर्व शरीराचा, तसेच मनगटावर बांधलेल्या धाग्यातली शक्ती, इच्छा व संकल्प सर्व शरीरभर पसरून, मेंदूपपर्यत जाऊन संदेश त्या माणसाच्या अंतरंगात उतरवला जातो.ज्या दिवशी चंद्र ज्या दिवशी पूर्णपणे उदित झालेला आहे म्हणजे त्याचे तेज पूर्ण पसरलेले आहे, शरीरातील रसधातू ज्या दिवशी पूर्ण विकसित झालेला असल्यामुळे ज्या दिवशी मेंदू जास्तीत जास्ती कार्यक्षम आहे व सर्व तऱ्हेच्या सहकार्यासाठी उपलब्ध आहे अशा दिवशी राखीबंधनाचे औचित्य दाखवले जाते..मी पूर्वी जेथे राहत होतो त्या कारखान्याच्या परिसरात एक महिला होत्या. त्या दर राखीपौर्णिमेला ५-२५ स्वस्तातल्या राख्या व आरतीचे ताट तयार ठेवायच्या व राखी बांधल्यास ओवाळणी मिळेल या अपेक्षेने जो येईल त्याला राखी बांधायच्या. बहिणीने जे संरक्षण मागितले आहे त्या विनंतीचा मी स्वीकार केला हे दर्शवण्यासाठी भावाने काही भेट वा पैसे द्यायची पद्धत आहे, पण केवळ भेट वा पैसे मिळवण्यासाठी कुणाला राखी बांधणे बरोबर नाही. तसेच राखी बांधल्यावर बंधनाचा भाग दुसऱ्या बाजूनेही असतो हेही लक्षात ठेवावे. बहिणीनेही तिची कर्तव्ये पार पाडायची असतात..सध्याचे राखीबंधन हा एक व्यापार व जाहीरातीचे आकर्षण ठरलेला विषय आहे. तुम्ही नुसते पैसे द्यायची तयारी दाखवली की वाढदिवसाची फुले, राखी पौर्णिमेची राखी व मिठाई सातासमुद्रापलीकडे पोचवली जाते आणि भावाने तिकडून पैसे भरले की एखादी सुंदर भेट बहिणाच्या पोस्ट पेटीत येऊन पडते. मधल्यामध्ये आरोग्य वाढते ते धंद्याचे!सर्वांसाठी लाभदायक असलेला हा मंगल सण व मंगल बंधन आपण सर्वांनी जर कौटुंबिक आरोग्यासाठी व पर्यायाने व्यक्तिगत आरोग्यासाठी साजरा केला तर सर्व मानवजातीचे कल्याण होईल.(श्रीगुरू डॉ. बालाजी तांबे यांच्या लेखन, व्याख्यानांतून ‘संतुलन आयुर्वेद’द्वारा संकलित).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

राखी आरोग्यबंधन

Related Stories

ढिंग टांग : यह राखी बंधन है ऐसा..!

चंद्रग्रहणामुळे रक्षाबंधनाच्या मुहूर्तात बदल? जाणून घ्या अचूक वेळ

Eco-Friendly Rakhi Initiative: जवानांचा सन्मान आणि निसर्गाचे संरक्षण या उपक्रमांतर्गत-एक राखी जवानांसाठी,एक राखी वृक्षासाठी

Raksha Bandhan 2026: भद्राकाळ म्हणजे काय? या काळात राखी का बांधू नये? जाणून घ्या पौराणिक कथा!