Sindhudurg Farmers : मोहोर बहरला, पण फळे आलीच नाहीत; हवामान बदलाने काजू बागायतदार हताश

लहरी वातावरणाचा फटका; फळधारणा खूप कमी महिना-दीड महिन्याच्या थंडीने कधी नव्हे इतक्या जिल्ह्यातील काजू बागा मोहोराने बहरल्या; परंतु अतिथंडी व त्यानंतर निर्माण झालेले ढगाळ वातावरण यामुळे काजूला आलेला मोहोर पुन्हा एकदा कोमेजला आहे. .नर फुलांचे प्रमाण वाढल्याने फळधारणा खूप कमी प्रमाणात झाली. त्यामुळे मोहोरामुळे चांगल्या उत्पादनाची अपेक्षा उराशी बाळगून राहिलेल्या काजू बागायतदारांच्या पदरी यावर्षीही निराशाच येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. - नीलेश मोरजकर.लागवड विस्तारली पण...अवघ्या तीन वर्षांत उत्पादन मिळत असल्यामुळे सिंधुदुर्गातील शेतकरी काजू कलम लागवडीकडे वळला. गेल्या पंधरा-वीस वर्षांत सरासरी पाच ते सात हजार एकर क्षेत्रावर जिल्ह्यात काजू लागवड झाली आहे. .सुरुवातीच्या काळात अनेक शेतकऱ्यांनी काजू पिकातून चांगले उत्पादन आणि चांगला दरदेखील मिळविला. अनेक शेतकरी याच पिकातून आर्थिक स्थिरस्थावर झाले. त्यामुळे वर्षागणिक काजू लागवडीच्या क्षेत्रात वाढ होत गेली; मात्र काजू हे कोरडे, समशीतोष्ण आणि नियंत्रित आर्द्रतेचे पीक मानले जाते. .सर्वसाधारणपणे सप्टेंबरअखेरीला पाऊस थांबल्यानंतर ‘ऑक्टोबर हिट’ सुरू होते. झाडांना ताण बसताच याच महिन्यात काजूच्या झाडांना पालवी येण्यास सुरुवात होते. पाठोपाठच्या नोव्हेंबरमध्ये सुरू होण्याऱ्या थंडीने झाडांना मोहोर येतो आणि फळधारणा होण्यास सुरुवात होते. गेल्या काही वर्षांत हवामानात प्रचंड बदल झाले. .कधी नोव्हेंबर, डिसेंबरपर्यंत पाऊस लांबतो, तर कधी थंडीच नसते. कधी नको तितक्या थंडीचा कहर होतो. ढगाळ वातावरण, वादळीवारे, अवकाळी पाऊस यांसारखी संकटे दरवर्षी येतच असतात. त्यामुळे गेल्या पाच-सात वर्षांत काजू पीक चहुबाजूंनी संकटात सापडले आहे..संकट कायमयावर्षीही ८ नोव्हेंबरपर्यंत पाऊस सुरू होता. त्यानंतर १६ नोव्हेंबरला थंडीला सुरुवात झाली. सुरुवातीला तीन-चार दिवसच थंडी होती. नोव्हेंबरचा अखेर आठवडा ते डिसेंबर अखेरपर्यंत कडाक्याची थंडी पडली. थंडीमुळे काजू यावर्षी मोठ्या प्रमाणात मोहोरला..काही झाडांना पानांपेक्षा मोहोर अधिक अशी स्थिती आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये उत्साहाचे वातावरण होते. अनेक वर्षांनंतर चांगले उत्पादन मिळेल, अशी अपेक्षा शेतकऱ्यांना होती; परंतु फळधारणेला आवश्यक वातावरण नसल्यामुळे व्हायचा तोच परिणाम काजू पिकावर झाला. अतिरिक्त थंडीमुळे परागीकरणाला मर्यादा आल्या. काजूमध्ये नर फुलांचे प्रमाण वाढले. त्यामुळे गेल्या दीड महिन्यापासून झाडांवर केवळ मोहोरच दिसून येत आहे..वेळापत्रकाला आव्हानकृषी विद्यापीठाने सर्वसाधारणपणे काजू पिकांच्या व्यवस्थापनाचे ढोबळ वेळापत्रक दिलेले आहे. काजू पिकावर तीन फवारण्यांची शिफारस आहे. कीटकनाशक, बुरशीनाशक, विद्राव्य खत अशा स्वरूपात या फवारण्या आहेत; परंतु आता काजूला पालवीचे संरक्षण करणे, मोहोराचे संरक्षण करणे, आलेल्या बीचे संरक्षण करणे, याकरिता गरजेनुसार शेतकऱ्यांना कित्येक फवारण्या कराव्या लागतात..ढगाळ वातावरण, धुक्याचे वाढते प्रमाण यामुळे फुलकिडे, बुरशी, बी खाणाऱ्या अळींचा अधिक प्रादुर्भाव होतो. अशावेळी शेतकऱ्यांना पीक वाचविण्यासाठी नाईलाजाने फवारण्या कराव्या लागतात. .त्यामुळे बदलत्या हवामानाचे आता विद्यापीठाच्या व्यवस्थापन वेळापत्रकासमोर आव्हान ठाकले आहे. त्यातच गेल्या तीन-चार वर्षांत खते आणि कीटकनाशक, बुरशीनाशकांच्या किमतीमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. त्याचा फटकाही शेतकऱ्यांना बसत आहे..‘जीआय’ मानांकनसिंधुदुर्गातील काजूला जीआय मानांकन आहे. त्यामुळे इतर काजूपेक्षा येथील काजूगरांमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म आढळतात; परंतु त्या तुलनेत येथील काजू बीला अपेक्षित दर मिळत नाही. याशिवाय काजू बीचे ब्रॅंडिंग करण्यातही येथील लोक कमी पडले आहेत. .दुसरीकडे परदेशातून आलेल्या कमी दर्जाच्या काजूवर नियंत्रण ठेवणारी यंत्रणा आपल्याकडे नाही. त्याचा मोठा परिणाम काजू बीच्या दरावर होत आहे. कुठल्या तरी देशातील काजू सिंधुदुर्गच्या नावाने खपविण्याचे प्रकारदेखील आपल्याकडे सुरू आहेत. .उत्पादन अन् पुरवठाभारताचे काजू उत्पादन २०२४-२५ मध्ये सुमारे ७.९ लाख टन होते, ज्यामध्ये उत्पादन आणि आयातीचा एकत्रित पुरवठा सुमारे ३३.२ लाख टनांपेक्षा अधिक आहे. यापैकी काजू पुरवठा अंदाजे ७.६ लाख टन आहे..पानांपेक्षा मोहोरच अधिक, आशा निराशेतकाही झाडांना पानांपेक्षा मोहोर अधिक अशी स्थिती आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये उत्साहाचे वातावरण होते. अनेक वर्षांनंतर चांगले उत्पादन मिळेल, अशी अपेक्षा शेतकऱ्यांना होती, परंतु फळधारणेला आवश्यक वातावरण नसल्यामुळे व्हायचा तोच परिणाम काजू पिकावर झाला..थंडीमुळे परागीकरणाला मर्यादाअतिरिक्त थंडीमुळे परागीकरणाला मर्यादा आल्या. काजूमध्ये नर फुलांचे प्रमाण वाढले. त्यामुळे गेल्या दीड महिन्यापासून झाडांवर केवळ मोहोरच दिसून येत आहे. कीटकनाशकेही महागल्याने शेतकरी संकटात गेल्या तीन-चार वर्षांत खते आणि कीटकनाशक, बुरशीनाशकांच्या किमतीमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे. त्याचा फटकाही शेतकऱ्यांना बसत आहे..किडरोगाचा प्रादुर्भावबंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेले कमी दाबाचे वारे आणि वायव्य भारताकडे निर्माण झालेले चक्राकार वारे या दोन प्रणाली एकाच वेळी उत्तर कोकण आणि दक्षिण कोकणावर प्रभाव टाकणाऱ्या ठरल्या. त्यामुळे मागील पाच-सहा दिवसांपासून जिल्ह्यात ढगाळ वातावरण निर्माण झाले. .दोडामार्ग तालुक्याच्या काही भागांत पावसाचा शिडकावादेखील झाला. त्याचा विपरित परिणाम आता काजू बागांमध्ये दिसून येऊ लागला आहे. काजूवर बुरशीचे प्रमाण वाढत असून, कीडरोगांचे प्रमाणदेखील वाढले आहे. .त्यामुळे आतापर्यंत कीटकनाशक, बुरशीनाशकाच्या फवारण्या करून निर्धास्त असलेल्या शेतकऱ्यांना आता पुन्हा फवारण्या कराव्या लागणार आहेत. फवारण्यांवरील खर्चदेखील वाढणार आहे. काही भागांत सतत दमट वातावरणामुळे ‘टी मॉस्कीटो’चा प्रादुर्भाव जाणवत आहे. त्यामुळे शेतकरी हैराण झाले आहेत. दरवर्षीप्रमाणे यावर्षीही काजू बागायतदारांना बदलत्या वातावरणाच्या संकटाला सामोरे जावे लागत आहे..दराबाबत साशंकता कायमकाजू बीच्या दराबाबत जिल्ह्यातील काजू उत्पादक शेतकरी सातत्याने संघर्ष करीत आहेत. शासनाला गोवा सरकारचे उदाहरण देताना रस्त्यावरची लढाईदेखील शेतकरी लढत आहेत; परंतु काजूच्या दरासंदर्भात कायम सांशकता राहिली आहे. .कोरोना कालावधीत काजू बीच्या दराने नीच्चांक गाठला होता. त्यानंतर गेल्यावर्षी अपेक्षित नसला तरी शेतकऱ्यांना काही प्रमाणात दर मिळाला. एकीकडे खते, कीटकनाशक, तणनाशक, विद्राव्य खतांच्या दरात झालेली वाढ, मजुरीच्या दरात झालेली वाढ आणि मिळणारा दर याचा ताळमेळ बसला नाही. त्यामुळेही काजू उत्पादक अडचणीत आहे..दर्जेदार खते, कीटकनाशकांची अपेक्षाजिल्हा परिषदेकडून आंबा, काजू उत्पादकांना काही कीटकनाशके, बुरशीनाशके पुरविली जातात; परंतु त्याचा वापर शेतकरी करत नाहीत. ही औषधे तितकी दर्जेदार नसतात, असा शेतकऱ्यांचा दावा आहे. त्यामुळे आता शासनाने दर्जेदार उत्पादनांचा पुरवठा करावा, अशी मागणी आहे..अर्थकारणावर मोठा परिणाममहाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे काजू उत्पादक राज्य असून, एकूण राष्ट्रीय उत्पादनात सुमारे २५ ते २६ टक्के हिस्सा महाराष्ट्राचा आहे. राज्यातील सिंधुदुर्ग, रत्नागिरी आणि कोल्हापूर जिल्ह्यांतील आजरा, चंदगड अशा तालुक्यांमध्ये काजू लागवडीखाली क्षेत्र आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात सुमारे ७९ हजार हेक्टर क्षेत्रावर काजू लागवड आहे. .यामध्ये ६५ हजार हेक्टर क्षेत्र उत्पादनक्षम आहे. त्यामुळे आंब्यानंतर काजू पिकावर जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे अर्थकारण अवलंबून आहे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, काजू पीक जिल्ह्याच्या सर्व तालुक्यांत आणि गावागावांत घेतले जाते. पाच-दहा काजूच्या झाडांपासून पाच-दहा हजार झाडांची लागवड असलेले शेतकरी जिल्ह्यात आहेत..त्यामुळे पीक सर्वसमावेशक बनले आहे. फेब्रुवारी ते मेअखेरपर्यंतच्या आठवडा बाजारांची आर्थिक उलाढाल अधिकतर काजू पिकातून होत असते. काजू पिकापासून जिल्ह्याची उलाढाल १२०० ते १५०० कोटींपर्यंत होते; मात्र हवामानातील बदलामुळे या अर्थकारणावरच मोठे प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे..भारतातील एकूण काजू उत्पादनात राज्यांचा वाटामहाराष्ट्र = १९९७०० टन (२६ टक्के)आंध्र प्रदेश = १२७२०९ टन (१७ टक्के)ओडिशा = १२६१०० टन (१६ टक्के)तमिळनाडू = ८७००० टन (११ टक्के)कर्नाटक = ७९८०० टन (१० टक्के)केरळ = ७६४०० टन (९.६ टक्के)उत्तर प्रदेश, गोवा = ७२८०० टन (८ टक्के).काजू पिकामध्ये योग्य वेळी केलेली फवारणी, संजीवकांचा संतुलित वापर. तसेच सेंद्रिय व रासायनिक अन्नद्रव्यांचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास उत्पादन व दर्जामध्ये निश्चितच वाढ करता येते. काजूच्या फलधारणेसाठी सुकविलेल्या माशांचा अर्क ५०० ग्रॅम प्रतिलिटर १० लिटर पाण्यात मिसळून तसेच इथेलसारखे संजीवक व गोमूत्राच्या फवारणीचा शेतकऱ्यांनी शिफारशीनुसार अवलंब करावा. .कोकणातील जांभा जमिनीत अन्नद्रव्यांची कमतरता भरून काढण्यासाठी सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी महत्त्वाची आहे. कृषी विभागाच्या शिफारशींचे काटेकोर पालन केल्यास काजू उत्पादनात वाढ होऊन शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न सुधारण्यास मदत होईल.- युवराज भुईंबर, मंडळ कृषी अधिकारी, .बांदा गेल्यावर्षी नोव्हेंबरच्या अखेरपर्यंत पावसाचा प्रभाव जाणवत राहिला. त्यामुळे यावर्षी पावसाचा कालावधी सुमारे पाच महिन्यांपर्यंत वाढलेला दिसून आला. त्यानंतर ऑक्टोबर, नोव्हेंबर व डिसेंबरमध्ये उष्णता व थंडी यांचा संतुलित मिलाफ झाल्याने काजू व आंबा बागायती चांगल्या प्रकारे मोहरल्या व तरारल्या होत्या. .यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये उत्पादनाबाबत आशेचे वातावरण निर्माण झाले होते. मात्र, डिसेंबरअखेरीस व जानेवारीत थंडीतील आर्द्रता कमी होणे अपेक्षित असताना ती अधिक प्रमाणात टिकून राहिली. या जास्त आर्द्रतेचा प्रतिकूल परिणाम काजूच्या मोहोरावर होत असून, विशेषतः नर पुंकेसरावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम होऊन मोहोर कुजण्याचे प्रमाण वाढले आहे. .या बदलत्या हवामानामुळे काजू उत्पादनावर विपरित परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण झाली असून, शेतकऱ्यांमध्ये चिंतेचे वातावरण पसरले आहे. गेल्या वर्षी काजूला मिळालेल्या चांगल्या दरामुळे शेतकरी आनंदी होता; मात्र यावर्षीच्या हवामानातील या अनिश्चित बदलांमुळे सर्वत्र चिंतेचे सावट पसरले असल्याचे चित्र आहे.- विलास सावंत, अध्यक्ष, सिंधुदुर्ग जिल्हा फळबागायतदार व शेतकरी संघ.सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

Sindhudurg Farmers : मोहोर बहरला, पण फळे आलीच नाहीत; हवामान बदलाने काजू बागायतदार हताश

Related Stories