दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांचेच नाही, तर संपूर्ण गावाचेच अर्थचक्र बिघडणार!
पिके हातची गेल्याने ग्रामीण बाजारपेठेवर परिणाम; शेतमजूर, व्यापारी, दुकानदार, वाहतूकदारांसह सर्वच घटक आर्थिक संकटाच्या छायेत
दीपक सिरसाठ
अंधारी ता.४ (बातमीदार) :-दुष्काळ म्हणजे केवळ शेतातील पिकांचे नुकसान नव्हे, तर त्याचे पडसाद संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर उमटतात. यंदा पावसाने दीर्घकाळ पाठ फिरवल्याने सिल्लोड तालुक्यातील अनेक भागांत शेतीपिकांची अवस्था बिकट झाली आहे. उत्पादन घटण्याची शक्यता निर्माण झाल्याने शेतकऱ्यांच्या हातात येणारा पैसा कमी होणार असून, त्याचा थेट परिणाम गावागावातील बाजारपेठेच्या उलाढालीवर होण्याची चिन्हे आहेत. त्यामुळे यंदाचा दुष्काळ ‘शेतकऱ्यांचा प्रश्न’ न राहता संपूर्ण गावाच्या अर्थचक्राचा प्रश्न बनला आहे.
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा केंद्रबिंदू शेती आहे. खरीप हंगामातील कापूस, तूर, मूग सोयाबीन यांसारख्या पिकांमधून शेतकऱ्यांना मिळणारे उत्पन्नच पुढील अनेक महिन्यांच्या खर्चाचे नियोजन ठरवते. मात्र पावसाअभावी पिकांच्या उत्पादनात घट झाली तर शेतकऱ्यांच्या हातात अपेक्षित पैसा राहणार नाही. परिणामी कर्जफेड, घरखर्च, मुलांचे शिक्षण, आरोग्यखर्च, शेतीसाठीची पुढील गुंतवणूक आणि विविध कौटुंबिक गरजा यांवर परिणाम होणार आहे.
*शेतमजुरांच्या हाताला काम कमी होण्याची शक्यता*
शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाबरोबरच शेतमजुरांच्या रोजगारावरही दुष्काळाचा मोठा परिणाम होतो. पिकांची वाढ खुंटल्याने आंतरमशागत, निंदण, कापणी, मळणी यांसारख्या कामांचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे रोजंदारीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या हाताला काम मिळणे कठीण होऊ शकते. रोजगारासाठी गावाबाहेर किंवा शहरांकडे स्थलांतर करण्याची वेळ अनेक कुटुंबांवर येऊ शकते.
*गावातील दुकानदारांनाही फटका*
शेतकऱ्यांच्या हातात पैसा कमी झाला की त्याचा परिणाम गावातील किराणा, कपडे, कृषी साहित्य, हार्डवेअर, इलेक्ट्रॉनिक्स, हॉटेल, चहा-नाश्ता अशा विविध व्यवसायांवर होतो. शेतकरी मोठ्या खरेदीऐवजी केवळ अत्यावश्यक वस्तूंवर खर्च करण्यास प्राधान्य देतात. परिणामी छोट्या व्यापाऱ्यांची उलाढाल घटते आणि त्यांचे आर्थिक गणितही कोलमडू लागते.
*कृषी सेवा क्षेत्रावरही परिणाम*
ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर, हार्वेस्टर, फवारणी यंत्रे, वाहनचालक, डिझेल विक्रेते, कृषी औषध विक्रेते आणि बियाणे-खत विक्रेते यांचे उत्पन्नदेखील शेतीच्या व्यवहारावर अवलंबून असते. उत्पादनच संकटात आले तर पुढील हंगामासाठी शेतकऱ्यांकडून होणारी गुंतवणूक कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शेतीभोवती निर्माण झालेले संपूर्ण सेवा क्षेत्र मंदावू शकते.
वाहतूक व्यवसायालाही झळ
शेतमाल बाजारात नेण्यासाठी ट्रॅक्टर, पिकअप, ट्रक आणि इतर वाहनांची मोठ्या प्रमाणावर गरज असते. मात्र उत्पादन कमी झाल्यास वाहतुकीच्या फेऱ्याही कमी होतात. परिणामी वाहनमालक, चालक आणि हमाल यांच्यापासून बाजार समितीतील विविध घटकांपर्यंत आर्थिक परिणाम जाणवू शकतो.
*गावातील पैशाचा प्रवाहच मंदावण्याची भीती*
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत पैसा एका घटकाकडून दुसऱ्या घटकाकडे फिरत असतो. शेतकऱ्याला पीक विक्रीतून पैसा मिळतो; तोच पैसा दुकानदार, मजूर, वाहनचालक, कृषी सेवा देणारे आणि स्थानिक व्यावसायिक यांच्याकडे जातो. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात झालेली घट ही अखेर संपूर्ण गावातील पैशाच्या प्रवाहावर परिणाम करणारी ठरते.
कर्जाचा वाढता बोजा, खर्चाला लगाम
उत्पन्न घटले आणि खर्च कायम राहिला तर ग्रामीण कुटुंबांना कर्जाचा आधार घ्यावा लागू शकतो. मात्र आधीच आर्थिक अडचणीत असलेल्या कुटुंबांवर नव्या कर्जाचा बोजा वाढल्यास परिस्थिती अधिक गंभीर होण्याची शक्यता आहे. दैनंदिन खर्चात कपात, खरेदी पुढे ढकलणे आणि मोठे खर्च टाळणे यामुळे स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी आणखी कमी होऊ शकते.
*केवळ मदत नव्हे, ग्रामीण अर्थचक्राला आधाराची गरज*
दुष्काळी परिस्थितीत पीक नुकसानभरपाई, पीकविमा, कर्जसवलत, रोजगाराच्या संधी, चारा-पाणी व्यवस्था आणि वीजपुरवठा यांसारख्या उपाययोजनांची प्रभावी अंमलबजावणी महत्त्वाची ठरते. शेतकऱ्यांच्या हातात तातडीने पैसा पोहोचला तर त्याचा सकारात्मक परिणाम गावातील इतर आर्थिक घटकांवरही होतो.दुष्काळाची तीव्रता केवळ सुकलेल्या शेतातून मोजता येत नाही; गावातील बाजारपेठेतील मंदावलेली उलाढाल, कमी झालेली रोजंदारी आणि थांबलेली खरेदी यामधूनही त्याचे गांभीर्य दिसून येते. त्यामुळे दुष्काळ निवारणाचे नियोजन करताना शेतकऱ्यांसोबतच शेतमजूर, व्यापारी, छोटे व्यावसायिक आणि ग्रामीण सेवा क्षेत्र यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
