मोदकात दडले ‘मोद’चे गमक!

गणरायाला मोदक का प्रिय? -- बुद्धी आणि ज्ञानाचे दैवत असलेल्या गणरायाला मोदकच का प्रिय मानला जातो, यामागे केवळ परंपरा नसून त्याला पौराणिक आणि प्रतीकात्मक अर्थही जोडलेला आहे. ‘मोदक’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘मोद’ या शब्दाशी संबंधित मानला जातो. ‘मोद’ म्हणजे आनंद, प्रसन्नता. त्यामुळे मोदक हा आनंद आणि समाधानाचे प्रतीक मानला जातो. गणपती हे बुद्धी, विवेक आणि शुभत्वाचे दैवत असल्याने त्यांच्या पूजेत मोदकाला विशेष स्थान मिळाले. एका पौराणिक कथेनुसार, माता पार्वतीने गणपती आणि कार्तिकेय यांना दिव्य मोदक दिला होता. हा मोदक ज्ञान आणि बुद्धी देणारा असल्याची मान्यता होती. तो कोणाला द्यायचा, यावरून दोन्ही भावांमध्ये श्रेष्ठत्वाची परीक्षा घेण्यात आल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. या कथेला विविध पुराण परंपरांमध्ये वेगवेगळी रूपे आढळतात. मोदकाच्या आकारालाही आध्यात्मिक अर्थ दिला जातो. बाहेरून साधे आवरण, तर आत गोड सारण असते. बाह्य रूपापेक्षा अंतःकरणातील ज्ञान, सद्‍गुण आणि आनंद महत्त्वाचा असल्याचा संदेश त्यातून घेतला जातो. -- २१ मोदकांची परंपरा गणपतीला २१ मोदक अर्पण करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे. २१ हा अंक शुभ मानला जातो. काही परंपरांमध्ये २१ पत्री, २१ दुर्वा आणि २१ मोदक अर्पण केले जातात. ही सर्वत्र अनिवार्य धार्मिक आज्ञा नसून प्रचलित श्रद्धा आणि परंपरा आहे. म्हणूनच गणेशोत्सवात मोदक अर्पण करताना भक्त केवळ गोड पदार्थ नव्हे, तर ज्ञान, बुद्धी, सुख आणि समाधानाचीच प्रार्थना करतो.