‘‘हार्ट अटॅक, अँजिओप्लास्टी व बायपास नंतरचे पुनर्वसन व प्रतिबंधात्मक उपचार’’
हृदयविकाराचा झटका अर्थात, हार्ट अटॅक हा जीवनाला धोका निर्माण करणारा गंभीर आजार आहे. हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिनीत अडथळा निर्माण झाल्यामुळे हृदयाच्या काही भागाला पुरेसा प्राणवायू मिळत नाही आणि हृदयाच्या स्नायूंचे नुकसान होऊ लागते. योग्यवेळी उपचार मिळाल्यास रुग्णाचे प्राण वाचवता येतात. मात्र, उपचारानंतरचा काळही तितकाच महत्त्वाचा असतो. अँजिओप्लास्टी किंवा बायपास शस्त्रक्रियेनंतर योग्य पुनर्वसन, औषधोपचार, आहार, व्यायाम आणि जीवनशैलीतील बदल केल्यास भविष्यातील हृदयविकाराचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.
हार्ट अटॅकनंतरचे पुनर्वसन: हार्ट अटॅकनंतर रुग्णाने काही काळ विश्रांती घेणे आवश्यक असले तरी दीर्घकाळ पूर्णपणे निष्क्रिय राहणे योग्य नाही. डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली हळूहळू शारीरिक हालचाल वाढवणे आवश्यक असते. यासाठी कार्डियाक रिहॅबिलिटेशन म्हणजेच हृदय पुनर्वसन कार्यक्रम अत्यंत उपयुक्त ठरतो. कार्डियाक रिहॅबिलिटेशनमध्ये रुग्णाच्या हृदयाची स्थिती, वय, इतर आजार आणि शारीरिक क्षमतेनुसार व्यायामाचे नियोजन केले जाते. सुरवातीला चालणे, हलके स्ट्रेचिंग आणि श्वसनाचे व्यायाम केले जातात. नंतर हळूहळू व्यायामाची वेळ व तीव्रता वाढवली जाते. व्यायाम करताना छातीत दुखणे, दम लागणे, चक्कर येणे किंवा अस्वस्थ वाटणे अशी लक्षणे जाणवल्यास व्यायाम थांबवून वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
अँजिओप्लास्टी व स्टेंटनंतरची काळजी: अँजिओप्लास्टीमध्ये अरुंद किंवा बंद झालेली रक्तवाहिनी फुगवून रक्तप्रवाह सुधारला जातो आणि अनेकदा स्टेंट बसवला जातो. प्रक्रिया यशस्वी झाली तरी मूळ हृदयविकाराची कारणे पूर्णपणे नाहीशी झालेली नसतात. त्यामुळे स्टेंट बसल्यानंतर डॉक्टरांनी दिलेली रक्त पातळ करणारी औषधे किंवा इतर औषधे स्वतःहून बंद करू नयेत. विशेषतः अँटिप्लेटलेट औषधे वेळेवर घेणे महत्त्वाचे असते. ही औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय बंद केल्यास स्टेंटमध्ये रक्ताची गाठ होण्याचा धोका वाढू शकतो. औषधांमुळे रक्तस्राव, काळे शौच, अनैसर्गिक रक्तस्त्राव किंवा इतर त्रास जाणवल्यास डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.
बायपास शस्त्रक्रियेनंतरचे पुनर्वसन : बायपास शस्त्रक्रियेमध्ये हृदयाच्या बंद किंवा अरुंद रक्तवाहिनीला पर्यायी मार्ग देऊन रक्तपुरवठा सुधारला जातो. ही मोठी शस्त्रक्रिया असल्यामुळे पूर्णपणे बरे होण्यासाठी काही आठवडे लागू शकतात. शस्त्रक्रियेनंतर जखमेची योग्य निगा, संसर्गाची लक्षणे तपासणे आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या मर्यादेत हालचाल करणे महत्त्वाचे आहे. सुरवात चालण्यापासून करून हळूहळू शारीरिक क्षमता वाढवावी. वजन उचलणे किंवा छातीवर ताण येईल, अशा हालचाली डॉक्टरांच्या परवानगीशिवाय करू नयेत.
आहारातील बदल : हृदयविकारानंतर आहार हा उपचाराचा महत्त्वाचा भाग आहे. आहारात ताजी फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, कडधान्ये, डाळी, मर्यादित प्रमाणात सुकामेवा आणि योग्य प्रमाणात प्रथिने यांचा समावेश करावा. मिठाचे प्रमाण कमी करणे विशेषतः उच्च रक्तदाब असलेल्या रुग्णांसाठी महत्त्वाचे आहे. तळलेले पदार्थ, ट्रान्स-फॅट, जास्त सॅच्युरेटेड फॅट, प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ, अतिरिक्त साखर आणि अतिप्रमाणात मिठाई यांचे सेवन कमी करावे. डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वैयक्तिक आहारयोजना तयार करणे अधिक योग्य ठरते. रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल व मधुमेय नियंत्रण हृदयविकाराच्या पुनरावृत्तीपासून बचाव करण्यासाठी रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. डॉक्टरांनी सांगितलेल्या तपासण्या वेळेवर करून घ्याव्यात.
जीवनशैलीत बदल: मधुमेह असल्यास आहार, व्यायाम आणि औषधांच्या मदतीने रक्तातील साखरेचे नियंत्रण ठेवावे. कोलेस्टेरॉल, विशेषतः LDL कोलेस्टेरॉल कमी ठेवण्यासाठी डॉक्टर स्टॅटिनसारखी औषधे देऊ शकतात. ही औषधे नियमित घेणे आणि फॉलो-अप तपासण्या करणे महत्त्वाचे आहे. धूम्रपान व तंबाखू पूर्णपणे बंद करणे धूम्रपान आणि तंबाखूचे सेवन हृदयविकाराचा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढवते. हार्ट अटॅक, अँजिओप्लास्टी किंवा बायपासनंतर धूम्रपान सुरू ठेवणे अत्यंत धोकादायक आहे. त्यामुळे रुग्णाने तसेच त्याच्या कुटुंबीयांनीही धूम्रपानमुक्त वातावरण निर्माण करावे. तंबाखू सोडण्यासाठी डॉक्टर, समुपदेशक किंवा व्यसनमुक्ती सेवांची मदत घेता येते.
मानसिक आरोग्याची काळजी : हार्ट अटॅक किंवा मोठी शस्त्रक्रिया झाल्यानंतर भीती, चिंता, नैराश्य किंवा पुन्हा अटॅक येण्याची काळजी वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र सतत उदास राहणे, झोप न लागणे, सामाजिक संपर्क टाळणे किंवा दैनंदिन कामांमध्ये रस न राहणे अशी लक्षणे असल्यास मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. कुटुंबीयांनी रुग्णाला भावनिक आधार देणे, त्याच्याशी संवाद साधणे आणि उपचारांमध्ये सकारात्मक सहभाग घेणे आवश्यक आहे.
नियमित औषधे आणि वैद्यकीय तपासणी : हृदयविकारानंतर अनेक रुग्णांना रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल, हृदयाची कार्यक्षमता आणि रक्ताच्या गाठीचा धोका कमी करण्यासाठी विविध औषधे दिली जातात. प्रत्येक औषधाचा उद्देश वेगळा असतो. त्यामुळे ‘‘आता बरे वाटते’’ म्हणून औषधे बंद करणे योग्य नाही. नियमित डॉक्टरांच्या भेटी, रक्तदाब व वजनाची नोंद, आवश्यक रक्ततपासण्या आणि इतर हृदयविषयक तपासण्या वेळेवर करून घेणे आवश्यक आहे. आपत्कालीन लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. पुन्हा छातीत दडपण किंवा वेदना, अचानक दम लागणे, थंड घाम येणे, मळमळ, चक्कर, बेशुद्धी किंवा हात, खांदा, पाठ, मान किंवा जबड्याकडे पसरणारी वेदना अशी लक्षणे दिसल्यास विलंब न करता आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्यावी. काही वेळा हृदयविकाराची लक्षणे सौम्य असू शकतात; म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
निष्कर्ष : हार्ट अटॅक, अँजिओप्लास्टी किंवा बायपास हा जीवनाचा शेवट नसून हृदयासाठी अधिक निरोगी जीवनशैली सुरू करण्याचा महत्त्वाचा टप्पा आहे. योग्य औषधोपचार, नियमित व्यायाम, संतुलित आहार, वजन नियंत्रण, रक्तदाब-कोलेस्टेरॉल-मधुमेहाचे व्यवस्थापन, धूम्रपानाचा पूर्ण त्याग आणि मानसिक आरोग्याची काळजी या सर्व गोष्टी एकत्रितपणे केल्यास हृदयाचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होते. रुग्णाने डॉक्टरांच्या सल्ल्याचे पालन करणे आणि कुटुंबीयांनी त्याला सातत्याने सहकार्य करणे ही पुनर्वसनाची गुरुकिल्ली आहे. प्रतिबंधात्मक उपचार हे केवळ काही महिन्यांसाठी नसून आयुष्यभर चालणारी आरोग्यदायी सवय असली पाहिजे.
डॉ. सतीश रोपळेकर,
अध्यक्ष व व्यवस्थपकीय संचालक,
रोपळेकर हेल्थ केअर सेंटर प्रा. लि.,
छत्रपती संभाजीनगर
