Poverty is the Worst Form of Violence
esakal
लेखक - निखिल वांढे
मुंबईच्या धारावी झोपडपट्टीत राहणारी आठ वर्षांची रिया पहाटे उठून कचरा वेचते आणि पाण्यासाठी संघर्ष करते. ती कोणत्याही प्रत्यक्ष शारीरिक हिंसेची किंवा गुन्हेगारीची बळी नाही, तरीही तिचे हक्क, शिक्षण आणि आरोग्य हिरावून घेणारी एक अदृश्य यंत्रणा तिच्या संपूर्ण जीवनाला आकार देत आहे. हीच दारिद्र्याची हिंसा आहे जी अदृश्य, सामान्यीकृत आणि विनाशकारी असते. महात्मा गांधींनी दारिद्र्याला हिंसेचे सर्वात वाईट रूप म्हटले होते, तर समाजशास्त्रज्ञ जोहान गाल्टुंग यांनी याला 'संरचनात्मक हिंसा' (structural violence) म्हणून परिभाषित केले. पारंपारिक हिंसा ही शारीरिक स्वरूपाची असते, परंतु दारिद्र्य हे मानवी क्षमता आणि प्रतिष्ठेचा पद्धतशीरपणे नाश करणारे संस्थात्मक रूप आहे, जे मानवी निवडी आणि चुकीच्या धोरणांचे फलित असते.
दारिद्र्याची हिंसा मानवी शरीरावर अत्यंत क्रूरपणे प्रहार करते. 'ग्लोबल हंगर इंडेक्स' आणि 'राष्ट्रीय कुटुंब स्वास्थ्य सर्वेक्षण' यांसारख्या आकडेवारीनुसार, भारतातील लाखो मुले कुपोषण, खुंटलेली वाढ (stunting) आणि अकाली मृत्यूचे बळी ठरतात. श्रीमंत आणि गरिबांच्या आयुर्मानात असणारी १५-२० वर्षांची दरी ही या संरचनात्मक हिंसेचीच साक्ष आहे, ज्यामध्ये गरीब वस्त्यांना औद्योगिक प्रदूषण आणि दूषित पाण्याचा सर्वाधिक फटका बसतो. शैक्षणिक क्षेत्रातही ही हिंसा मुलांचे भविष्य अंधकारमय करते. कौटुंबिक गरिबीमुळे प्राथमिक स्तरावरील खालावलेले शैक्षणिक स्तर आणि अपुऱ्या पायाभूत सुविधांमुळे कोट्यवधी मुले बालमजुरीत ढकलली जातात, तर दुसरीकडे महागड्या कोचिंग संस्कृतीमुळे उच्च शिक्षण केवळ श्रीमंतांच्या आवाक्यात राहून गुणवत्तेचे बाजारीकरण होते.
