Premium|Study Room : भारताच्या सुरक्षेतील ‘रॉ’ आणि ‘आयबी’ची भूमिका!

लेखक :- गौरव बाळे

स्थापनेची पार्श्वभूमी आणि इतिहास

भारतीय लोकशाही आणि अखंडतेचे रक्षण करण्यासाठी सीमेवर तैनात असलेल्या सैनिकांइतकेच महत्त्व देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कार्यरत असलेल्या गुप्तहेर संस्थांचे आहे. भारताची सुरक्षा व्यवस्था प्रामुख्याने दोन प्रमुख खांबांवर आधारलेली आहे, ज्यांना सर्वसामान्य भाषेत संशोधन व विश्लेषण शाखा म्हणजेच ‘रॉ’ (RAW) आणि गुप्तवार्ता विभाग म्हणजेच ‘आयबी’ (IB) म्हणून ओळखले जाते. या दोन्ही संस्था देशाच्या सुरक्षेसाठी अहोरात्र काम करतात, परंतु त्यांची कार्यक्षेत्रे आणि जबाबदाऱ्या पूर्णपणे भिन्न आहेत. कोणत्याही देशाच्या अंतर्गत आणि बाह्य सुरक्षेचे नियोजन कसे केले जाते, हे समजून घेण्यासाठी या दोन संस्थांच्या रचनेचा आणि त्यांच्या कार्यपद्धतीचा अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. राष्ट्रीय पातळीवरील नामांकित वृत्तपत्रांमधील अहवाल आणि विश्लेषणातून या दोन्ही संस्थांचे महत्त्व वारंवार अधोरेखित झाले आहे.

गुप्तवार्ता विभागाची स्थापना ही भारताला स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी, म्हणजेच ब्रिटिश राजवटीच्या काळात एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, १८८७ मध्ये झाली होती. सुरुवातीच्या काळात या विभागाकडे देशांतर्गत तसेच देशाबाहेरील सर्व प्रकारच्या गुप्तचर माहिती गोळा करण्याची जबाबदारी होती. मात्र, विसाव्या शतकाच्या मध्यात झालेल्या शेजारील देशांसोबतच्या युद्धांनंतर, विशेषतः १९६२ चे चीन युद्ध आणि १९६५ चे पाकिस्तान युद्ध यांनंतर भारताच्या सुरक्षा रचनेत मोठे बदल करणे गरजेचे वाटू लागले. परकीय आक्रमणांची पूर्वकल्पना मिळण्यात आलेल्या अडचणींमुळे, बाह्य सुरक्षेसाठी एक स्वतंत्र आणि विशेष संस्था असावी या हेतूने १९६८ मध्ये संशोधन आणि विश्लेषण शाखेची स्थापना करण्यात आली. या ऐतिहासिक विभाजनामुळे भारताकडे अंतर्गत सुरक्षेसाठी आणि बाह्य सुरक्षेसाठी अशा दोन वेगवेगळ्या आणि अत्यंत सक्षम यंत्रणा तयार झाल्या, ज्या आजही देशाचे रक्षण करत आहेत.