हिंदी, उर्दू भाषेत तुम्ही उत्कृष्ट साहित्य निर्मिती केली आहे. तुमच्या उर्दू भाषेतील योगदानाबद्दल तुम्हाला अलीकडेच ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला. त्याबद्दल काय सांगाल?

गुलज़ार : ज्ञानपीठ पुरस्काराबद्दल सगळ्यांचे मी मनःपूर्वक आभार मानतो, त्यांच्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतो. खूप भावुक झालो होतो मी त्या क्षणी... ज्ञानपीठ पुरस्काराची घोषणा होईपर्यंत मला अगदी ठामपणे असं वाटू लागलं होतं, की माझ्या फिल्मी गाण्यांमुळे माझी ओळख आहे. माझ्या फिल्मी योगदानामुळे माझी साहित्यिक ओळख, साहित्यिक योगदान झाकोळलं गेलं आहे. माझ्या कवितांबद्दल कुणालाही फारसं ज्ञात नाही. लहान मुलांसाठी मी बरंच काही लिहिलं. टीव्हीवरील लहान मुलांच्या मालिकांसाठी गीतं, संवाद लिहिले. त्यात अतिशय लोकप्रिय ठरलेलं जंगल बुक (जंगल जंगल बात चली है...), ॲलिस इन वंडरलँड, हॅलो जिंदगी, गुच्छे, पोटली बाबा की, कऱ्हाडी टेल्स हे सगळं लहान मुलांसाठीचं साहित्य होतं. लहान मुलं आणि आणि त्यांच्या भावविश्वात मी नेहमीच रमतो, त्यांच्यातला एक होऊन जातो. पण हे लहान मुलांचं साहित्य, उर्दू साहित्य फारसं कुणी ध्यानात घेतलं नाही. गुलज़ार म्हणजे चित्रपट गीतं लिहिणारा एक गीतकार, दिग्दर्शक हीच ओळख कायम राहते की काय, अशी शंका मनात घर करून होती. पण उर्दू साहित्यातील योगदानाबद्दल मला ज्ञानपीठ जाहीर झालं आणि माझा इनबॉक्स शुभेच्छांनी तुडुंब भरला! माझं साहित्यातील काम रजिस्टर झालंय तर! त्याचंच सर्वाधिक समाधान आहे. मेरी आँखे भर आयी इसी वजह से ।

चित्रपट आणि साहित्य या दोन्ही भिन्न प्रकृतींमध्ये तुम्ही काम करता. दोन्हीचा समतोल कसा राखलात?

गुलज़ार : माझा पिंड साहित्यातला! माझी आवड साहित्यच! मैने कभी चाहा नहीं मेरा करिअर फिल्मो में बने । किताबे, कविता, साहित्य इन में मेरा रुझान बचपन से था । अर्थात फिल्म आणि साहित्य यांचा समन्वय मी विचारपूर्वक, स्ट्रॅटेजी आखत ठेवलेला नाही. हा आपोआप घडलेला प्रवास आहे. एक सहज घडलेलं एक स्थित्यंतर आहे. सिनेमांसाठी गाणी, संवाद, कधी पटकथा, मग दिग्दर्शन हा प्रवास जसा घडत गेला, तसाच मी माझा साहित्याचा प्रवास अखंड सुरू ठेवला. सिनेमासाठी गीतं लिहिणं हे माझ्यासाठी आर्थिक स्थैर्य मिळवण्यासाठी गरजेचं होतं. साहित्य माझं पॅशन आहे, मेरी रूह बसती है साहित्य में । त्यामुळे हळूहळू मी दिग्दर्शन करणं, सिनेमासाठी गीतं लिहिणं कमी करत गेलो. चित्रपटांसाठी मी खूप निवडक कामं स्वीकारली आणि साहित्यासाठी वेळ दिला. जिथं माझं मन रमतं, ते काम मी केलं.

साहित्याची गोडी कशी निर्माण झाली? हिंदी-पंजाबी साहित्यासह तुम्ही उर्दू आणि बंगाली साहित्यावर हुकूमत गाजवलीत, ते कसं साध्य केलं?

गुलज़ार : मी खूप वाचतो, लिहितो. जगभरच्या साहित्याचा, भाषांचा, लोकसंस्कृतींचा कानोसा घेतो. पण हे सगळं आत्ता प्रौढावस्थेत. मला साहित्याची अभिरुची कशी निर्माण झाली ते थोडक्यात सांगतो. माझा जन्म स्वातंत्रपूर्व काळात १८ ऑगस्ट १९३४ रोजी आज पाकिस्तानात असलेल्या आणि त्यावेळेस पंजाबमध्ये असलेल्या झेलम जिल्ह्यातल्या दीना गावामध्ये झाला. माझ्या आई-वडिलांनी माझं नाव संपूर्णसिंह कालरा ठेवलं. मला जसं कळू लागलं, तसं समाजात असलेल्या जातीधर्माच्या भिंती, भेदभाव पाहून व्यथित झालो. माझ्या संपूर्णसिंह कालरा या नावानं मी शीख आहे हे समजू नये म्हणून मी गुलज़ार हे टोपण नाव घेतलं, आणि तेच कायम झालं.आमच्या पंजाबच्या घरात माझ्या वडिलांना भेटण्यासाठी अनेक साहित्यिक, थोर लेखक येत असत. घराच्या अंगणात दररोज या मित्रांचा गप्पांचा फड रंगत असे. समाजकारण, राजकारण अशा अनेक घडामोडींवर बोलताना हे ज्येष्ठ अनेक म्हणी, वाक्प्रचार, कबीराचे दोहे, प्राचीन ग्रंथांतील सूक्ते यांचा मुक्त हस्ते सहज वापर करत. त्यांच्या गप्पा माझ्या कानांवर पडत. नकळत मी उत्तम पद्धतीने भाषा ग्रहण करत गेलो, आणि भाषांचे नवे प्रवाह समजत गेले. नवी पुस्तकं, नवे लेखक यांची मैफील ध्यानात येत गेली. वडिलांच्या स्नेह्यांबद्दल माझ्या मनात आदर निर्माण झाला आणि याच काळात सआदत हसन मंटो, मुन्शी प्रेमचंद, राजिंदर सिंग बेदी, कृष्ण चंदर अशा लेखकांची पुस्तकं वाचत गेलो. हिंदी, उर्दू साहित्य समजत गेलं, मी वाचत गेलो. साहित्याची आवड अशी उपजत निर्माण झाल्यानं बंगाली, उर्दू साहित्याची आवड वृद्धिंगत होत गेली. रवींद्रनाथ टागोर यांच्या बंगाली साहित्यानंदेखील माझ्यावर गारुड केलं होतं. आयुष्याच्या पुढच्या टप्प्यावर मी रवींद्रनाथ टागोर यांच्या बंगाली कवितांचा तीन खंडांत अनुवाद केला. हार्पर कॉलिन्सनं ते खंड प्रकाशित केले. नव्या पिढीला कविता समजल्या पाहिजेत. कविता फक्त पाठ्यपुस्तकासाठी असतात, परीक्षा झाली की कविता संपली, हे समीकरण न राहता कविता आपल्या जगण्याचा भाग असल्या पाहिजेत आहेत, असं मला नेहमी वाटत राहिलंय. त्यामुळे हिंदी, पंजाबी, उर्दू, बंगाली आणि मराठी या भाषा मला नेहमी जवळच्या, चक्क मातृभाषा वाटतात.

मुंबईत कसे आलात?

गुलज़ार : हर दुसरे इन्सान का महानगरी मुंबई आना, संघर्ष करना बडा लाज़मी है । असाच संघर्ष मलाही आरंभीच्या काळात करावा लागला. स्वातंत्र्य मिळालं आणि फाळणीच्या झळा हजारो कुटुंबांना सोसाव्या लागल्या. माझं कुटुंबही त्याला अपवाद नव्हतं. कुटुंबाची वाताहत झाली. पोटापाण्याचं काम मिळवण्यासाठी मी मुंबईला जावं असा सल्ला माझ्या वडिलांनी मला दिला. मी मुंबईत आलो खरा, पण माझ्यासमोर कामाचा कुठलाही पर्याय दिसत नव्हता. यथावकाश मला एका गॅरेजमध्ये काम मिळालं. इथं माझ्या राहण्याची तात्पुरती सोयही झाली. हे काम करताना वेळ मिळेल तसं लिखाण करत होतो, कारण लिहिण्याची ऊर्मी मला स्वस्थ बसू देत नव्हती. पुढच्या टप्प्यावर मला दुसरीकडे राहण्याची सोय करावी लागणार होती.अंधेरीत चार बंगला भागात कुंवर लॉज नावाचा एक बंगला होता. मी पंजाबमध्ये असताना ज्या साहित्यिकांची नावं ऐकत असे, ज्यांचं साहित्य वाचत असे, ते सगळे मान्यवर लेखक मला मुंबईत या कुंवर बंगल्यात साक्षात भेटले. राजिंदर सिंग बेदी, अली सरदार जाफरी, कृष्ण चंदर, महेंद्र नाथ असे अनेक दिग्गज इथं राहत होते. त्यांच्याशी मी आदरपूर्वक परिचय करून घेतला. त्यांची मैत्री मला मुंबईत समृद्ध करून गेली. कृष्ण चंदर यांना भेटण्यासाठी अनेक दिग्गज येत असत. त्यात ख्वाजा अहमद अब्बासदेखील होते. एक तरह से वहां साहित्यिक महफिल सजने लगी । मी राहत होतो त्याच्या वरच्या मजल्यावर अभिनेता बलराज साहनी राहत होते. या मान्यवर लेखकांच्या सहवासात आयुष्य, म्हणजे मोगऱ्याचा दरवळ असल्याचा आभास होऊ लागला. माझे हे संघर्षाचे दिवस आहेत ही जाणीव आपोआप कमी होत गेली.याच कालावधीत माझं वाचन वाढलं. रवींद्रनाथ टागोर यांची साहित्यसंपदा त्या काळात मी प्रथम वाचली. ग्रंथालयातून घेतलेलं टागोरांचं पुस्तक माझ्या संग्रही असावं, ही भावना इतकी प्रबळ होती की हे पुस्तक मी माझ्याकडे ठेवून घेतलं. एकप्रकारे हे चौर्य कर्म होते! पढने का जुनून सवार हुआ था मुझ पर!

चित्रपटांच्या मायानगरीत कसा प्रवेश केलात?

गुलज़ार : मुंबईत आल्यावर गॅरेजमध्ये काम सुरू केलं ते पोट भरण्यासाठी. योगायोगानं राहण्यासाठी जागा मिळाली, ते साहित्यिकांचं वर्तुळ निघालं. पण तरीही चित्रपट विश्वाशी नातं जोडावं असं मला कधीही वाटलं नाही, कारण मला साहित्य विश्वात रमायचं होतं, मनासारखं लिहायचं होतं. ऐसा कोई ख्वाब नही था की मैं बड़ा आदमी बन जाऊं ! साहित्य क्षेत्रात नामवंत मराठी साहित्यिक पु.ल. देशपांडे यांच्याशी माझा परिचय झाला. त्यांच्या कामानं मी भारावून गेलो. मला मराठी भाषेविषयी ओढ निर्माण झाली. नंतरच्या काळात कुसुमाग्रज, विं.दा. करंदीकर ते या पिढीचे लेखक-साहित्यिक अरुण शेवते अशा अनेकांच्या मी संपर्कात आलो. मैत्री बहरत गेली आणि मी मराठी भाषेच्या-साहित्याच्या आणि या मराठी लेखक-कवींच्या मैत्रीत मनानं श्रीमंत झालो.प्रोग्रेसिव्ह रायटर्स असोसिएशनचा सभासद झाल्यानंतर काही उर्दू लेखकांशीही परिचय झाला. अली सरदार जाफरी, कमलेश्वर, जान निसार अख्तर, संगीतकार सलील चौधरी, गीतकार शैलेंद्र या समस्त धुरंधरांशी परिचय झाला. बॉम्बे युथ फोरम या संस्थेची स्थापना किशोर कुमार यांच्या प्रथम पत्नी रूमादेवी यांनी केली होती. त्या संस्थेत माझं येणं-जाणं सुरू झालं, आणि अनेक प्रसिद्ध उर्दू, बंगाली लेखक, गीतकार, साहित्यिक यांच्याशी मैत्री झाली.या दोन्ही गोड भाषांमध्ये विपुल साहित्यसंपदा आहे हे ध्यानात आलं. गीतकार शैलेंद्र यांनी मला प्रसिद्ध दिग्दर्शक बिमल रॉय यांच्याकडे नेलं. माझ्याविषयी जाणून घेतल्यावर त्या दोघांनी मला निक्षून सांगितलं, तुम अपनी जिंदगी गॅरेज में काम करते हुए जाया मत करो । फिल्मों के गीत लिखना शुरू कर दो । शैलेंद्र यांनी मला बिमलदा यांच्याकडे काम कर, तू तावून सुलाखून निघशील, असा मोलाचा सल्ला दिला. चित्रपट गीतं लिहिण्यास मी फारसा उत्सुक नव्हतो. पण बिमलदांच्या आग्रहामुळे मी त्यांच्याकडे काम करू लागलो आणि त्यांच्या बंदिनी चित्रपटासाठी गीत लिहिलं,‘ मोरा गोरा अंग लई ले’. या गाण्याला खूप प्रसिद्धी मिळाली आणि माझं नाव झालं. मी बिमलदांकडे नोकरी करू लागलो, सहायक दिगदर्शकाची. माझ्या चित्रपटसृष्टीतील प्रवेशास बिमल रॉय कारणीभूत ठरले. मी इथंच सिनेमा विश्व जाणून, शिकून घेतलं. अगर मुझे बिमलदा ने उनके पास काम करने के लिए पुश नहीं किया होता, तो शायद मैं कभी भी इंडस्ट्री में काम नहीं करता । साहित्य विश्वात रमणं हेच माझं स्वप्न असलं, तरी चित्रपट क्षेत्रात काम केल्यानं माझं नाव झालं, मला आर्थिक स्थैर्य मिळालं हे एक शाश्वत सत्य आहे!

चित्रपट क्षेत्रात काम सुरू केल्यावर साहित्यापासून दूर गेल्याची भावना तुमच्या मनात कधी निर्माण झाली का?

गुलज़ार : साहित्य, फिर वो हिंदी, उर्दू, बंगाली कोई भी हो, वो मेरा पैशन, मेरी रूह है । मुझे फिल्मों से जुड़े रहने का मलाल नहीं, लेकिन साहित्य की चाहत मेरे दिल में हमेशा सक्रिय रही । मैं साहित्य, अनुवाद, कविताओंपर काम करता रहा । बस, दिल में तब यह टीस थी की क्या मेरा साहित्य का योगदान अभी तक लोगों से अज्ञात रहा है? क्या मुझे लोग सिर्फ फिल्म योगदान के लिए जानते है? लेकिन ज्ञानपीठ की घोषणा ने मेरा यह खयाल दूर हुआ । माझी लेक मेघनानं मला आवर्जून सांगितलं, ‘पापा, जो काम दिल को सुकून दे, सिर्फ वही काम किजीये ।’ म्हणूनच मी फक्त मेघना, विशाल भारद्वाज अशा जवळच्या व्यक्तींच्या चित्रपटांसाठीच इनपुट्स देतो. उरलेला वेळ मी साहित्यात रमतो.

सिनेमा क्षेत्र असो किंवा साहित्य असो, कोणते महत्त्वाचे बदल तुम्हाला जाणवताहेत?

गुलज़ार : रिलीज होणारा किंवा रिलीज झालेला प्रत्येक चित्रपट हा साहित्यिक मूल्यांनी ओतप्रोत भरलेला नसतो. बदलत्या काळानुसार आपला चित्रपट बदलत चालला आहे. मेघनाचा दोन-तीन वर्षांपूर्वी रिलीज झालेला छपाक चित्रपट आठवतो का तुम्हाला? या सिनेमात काही साहित्यिक मूल्यं नव्हती, पण त्यात जळजळीत वास्तव्य दाखवलं होतं. राकेश ओमप्रकाश मेहरा हा नेहमी कालसुसंगत चित्रपट करतो. विशाल भारद्वाजनं शेक्सपियरसारख्या साहित्यिकाच्या साहित्यावर ट्रायलॉजी केली (मकबूल, ओंकारा, हैदर). विशालचे चित्रपट नव्या युगातील सिनेमाचे प्रतीक आहेत. श्याम बेनेगल यांनी साहित्यावर आधारित महिलांचे प्रश्न अतिशय प्रभावशाली पद्धतीनं मांडले. साहित्य आणि समांतर सिनेमा म्हणजे श्याम बेनेगल. प्रत्येक पिढीत नवे निर्माते, नवे सर्जक आले. त्या प्रत्येकाची अभिव्यक्ती वेगळी आणि त्याचा स्वीकार होत राहिला. किशोर कुमार हे एक भन्नाट गायक. अतिशय मनस्वी, पट्टीचा गायक. पण पंडित भीमसेन जोशींसारख्या गायकांच्या गायकीशी त्याची तुलना होऊ शकत नाही. प्रत्येकाच्या कलेची पातळी वेगळी आहे. ए.आर. रहमानने फिल्म संगीतात अनेक अनवट प्रयोग केले, जसे पूर्वी आर.डी. बर्मन आणि त्यांचे वडील एस.डी. बर्मन यांनी केले. अदूर गोपालकृष्णन हे मल्याळी भाषेत लिहितात. त्यांच्या चित्रपटात, भाषेत आणि कवितांमध्येही जीवन सामावलंय. नवी-जुनी कुठलीही पिढी असो, समाजाचं चित्रण, प्रश्न यांचं प्रतिबिंब त्यात दिसलं पाहिजे.

सन १९६०-७० मधलीही तुमची गीतं लोकप्रिय होती, आणि आजच्या काळातलीही. ६० वर्षं जुन्या-नव्या पिढीशी नाळ जुळवणं कसं शक्य झालं?

गुलज़ार : मला सगळ्यांमध्ये मिसळणं-बोलणं, समोरच्याला जाणून घेणे सारं काही आवडतं. तरुण पिढीला समजून घ्यायला आवडतं, लहान मुलांच्या भावविश्वात सामावणं भावतं. मेघना लहान असताना माझी आणि तिची गट्टी होती. मेघना आई झाली आणि आमच्या आयुष्यात माझा नातू समय आला. आधी मेघना आणि नंतर समयमुळे माझं बालविश्व, त्यातल्या जाणिवा विस्तारल्या. राखी, माझी पत्नी नेहमी मला म्हणते, ‘आपने बच्चों को संभाला नहीं, उन्हें बिगाड़ा है!’ मुलांचा आनंद तो माझा आनंद, असं मी मानत आलो. घरातल्या मुलांसह इतर मुलांसाठीही खूप साहित्य निर्मिती करू शकलो, याचा आनंद मला कायम असेल. माझा नातू समय चौदा वर्षांचा आहे. फुटबॉल टीमचा कॅप्टन आहे. मी त्याच्या मॅचेस पाहण्यासाठी नेहमी जातो, तेव्हा त्याचे समवयीन मित्र भेटतात. उनके साथ खूब बाते होती है । बच्चों के साथ घुलने मिलने से तरो ताजा हो जाता हूँ । सीखने के लिए कोई उम्र नहीं होती । दिलीप चित्रे या मित्रासोबत मी जगभर भ्रमंती केली. ग्लोबल लिटरेचर ते ग्लोबल सिनेमा, म्युझिक... आमच्या गप्पांना कुठलाही विषय निषिद्ध नव्हता. मी लहान-थोर सगळ्यांकडून अलगद काहीतरी शिकत जातो. अर्थात ही प्रोसेस आपोआप माझ्याही नकळत घडते आणि जुन्या-नव्या पिढीशी नाळ जुळत जाते. There is no secret as such!

अलीकडे आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सवर खूप काही बोललं जातंय. या एआयमुळे साहित्याचा कस कमी होणार नाही का? तुम्हाला काय वाटतं?

गुलज़ार : आपली पृथ्वी ज्या वेगाने फिरतेय त्याच्यापेक्षा अधिक वेगानं नवीन तंत्रज्ञान आपल्या अंगावर कोसळतंय. याविषयी तक्रार कुणाकडे करणार आहोत आपण? कालाय तस्मै नमः म्हणावं आणि जमेल त्याचा स्वीकार करावा, अन्य सोडून द्यावं असं मला वाटतं. मी मुलाखती देणं सोडून दिलंय. सार्वजनिक कार्यक्रमात मी जे बोललो नसेन, तेही माझ्या नावावर खपवलं जातंय. कधी दुसऱ्या व्यक्तीचा चेहरा, कधी अन्य आवाज असे फार चित्रविचित्र प्रकार चालू आहेत. येणाऱ्या काळात तंत्रज्ञान कुठं जाणार हे आपण सांगू शकत नाही. मी नासाचे अपडेटदेखील पाहत असतो. ‘उद्या’बद्दल आत्ता काही सांगणं अवघड आहे.

पुढच्या योजना काय?

गुलज़ार : जिंदगी से अफेअर कर लो, असं मी म्हणतो. आणि आयुष्याचा, संगीताचा, साहित्याचा आनंद घेत मनमुराद आस्वाद घेतो! त्यामुळे मी कामं योजनांच्या अग्रक्रमाने करत नाही, कामाचा आनंद घेतो. वही मेरी सांसे है ! वही रूह है !

साप्ताहिक

The Gulzar Interview : ‘जिंदगी से अफेअर कर लो...’

गुलज़ार यांच्या बोस्कीयाना बंगल्यामध्ये त्यांच्याशी विविध विषयांवर झालेल्या गप्पा...

Interview with Gulzar SirEsakal

Updated on:

10 April 2024, 8:04 pm IST

पूजा सामंत

कवी, गीतकार, दिग्दर्शक, पटकथा लेखक अशा सर्वच भूमिका चपखलपणे बजावणारे; हिंदी, उर्दू, पंजाबी साहित्यामध्ये मोलाचे योगदान असणारे आणि या योगदानासाठी पद्मभूषण, साहित्य अकादमी, दादासाहेब फाळके, ऑस्कर, ग्रॅमी आणि आता ज्ञानपीठ अशा अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांचे मानकरी ठरलेले चतुरस्र व्यक्तिमत्त्व म्हणजे गुलज़ार! गुलज़ार यांच्या बोस्कीयाना बंगल्यामध्ये त्यांच्याशी विविध विषयांवर झालेल्या गप्पा...

Loading content, please wait...

Director